“Özüni tanyşdyrmak we abraýy berkitmek”. Merkezi Aziýa ýurtlarynyň liderleri näme barada we näme üçin kitap ýazýarlar

Halklaryň gelip çykyşy baradaky köp tomluk işlerden başlap, syýasy manifestlere we memuarlara çenli — Merkezi Aziýa ýurtlarynyň prezidentleri uly tiraž bilen neşir edilýän, kitaphanalara we okuw jaýlaryna iberilýän hem-de olaryň gol astyndakylary tarapyndan sitata getirilýän kitaplary ýazýarlar. Bu eserler awtorlar üçin täsir etmegiň goşmaça guraly bolup hyzmat edýär, emma tejribe görkezýär: olar ne edebi, hasam ne-de syýasy bakylygy kepillendirýär.

“Milletiň lideriniň” galamyndan çykan onlarça kitapTäjigistany 30 ýyldan gowrak wagt bäri dolandyrýan Emomali Rahmon häzirki Merkezi Aziýa liderleriniň arasynda iň köp ýazýan awtorlaryň biridir. Onuň bibliografiýasynda 20-den gowrak kitap toplandy. Ol taryh, döwletlilik, medeni mirasdarlyk we milli syýasat barada ýazýar.

Neşirler ýokary hilli taýýarlanypdyr: gowy daşky gap, galyň kagyz, berk çap. Esasy işleri: “Arilerden Samanidlere çenli”, “Dil — milletiň esasydyr”, “Täjikler taryhyň aýnasynda”. Ortaça 325 dollar aýlyk bolan ýurtda, kitap bahalary 16-dan 27 dollar arasynda.

700 sahypalyk “Täjikler taryhyň aýnasynda” atly kitapda awtor täjikleriň gadymy döwürlerden XIX asyryň ahyryna çenli ýoluny beýan edýär. “Biz kim, nireden geldik, haýsy köklerden ösüp çykdyk?” diýip ol soraýar we halkyň gelip çykyşy, ata-babalary, ýerleşiş çäkleri, döwletliligiň gözbaşlary hem-de siwilizasiýa goşandy barada pikir ýöredýär. Iň köp sitata getirilýän bölekleriň biri “milletiň lideri” diýen ada eýe bolan prezidentiň syýasy wesýeti ýaly ýaňlanýar: “Ýaradan gorasyn… iň agyr betbagtçylykdan — Watandan we döwletlilikden mahrum bolmakdan.”

“Arilerden Samanidlere çenli” atly işde üns iň gadymy köklere we ari siwilizasiýasy düşünjesine gönükdirilýär; etnosyň we diliň gelip çykyşy geçmiş bilen şu güni birleşdirýän üznüksiz çyzyk hökmünde görkezilýär. “Dil — milletiň esasydyr” kitaby hem şol ugry dowam etdirýär. “Täjik dili halkymyzyň ähli beýik ruhy gymmatlyklarynyň beýanydyr” diýip, awtor ýazýar.

Taryh we filologiýa Emomali Rahmona ýakyn ugurlar däl. Resmi terjimehalyna görä, Täjigistanyň prezidenti mekdepden soň Külýab etrabyndaky hünär-tehniki okuw jaýynda elektrikçi hünäri boýunça okapdyr. Ýokary ykdysady bilimini ol 30 ýaşynda, Lenin adyndaky Täjik döwlet uniwersitetini gaýybana tamamlap alypdyr.

Syýasy liderleriň kitaplarynyň kömekçiler we redaktorlaryň gatnaşmagynda — ýagny “edebi gullar” diýlip atlandyrylýan adamlaryň kömegi bilen döredilýändigi syr däl. Bu köpçülige tanalýan şahslar üçin giňden ýaýran tejribe, esasanam gürrüň programma ýa-da taryhy işler barada gidende. Şeýle-de bolsa, resmi awtorlyk prezidentleriň özüne degişli edilýär, kömekçileriň nähili derejede gatnaşandygy bolsa, adatça, “sahnanyň aňyrsynda” galýar.

2017-nji ýylda Täjigistanyň Telewideniýe we radio boýunça komiteti döwlet we hususy radiostansiýalara Rahmonyň eserlerinden edebi okaýyşlary efire goşmagy borçly etdi. Häkimiýetler muny raýatlarda özüni tanamak duýgusyny we watançylygy berkitmek islegi bilen düşündirdi.

Şol ýylda Rahmonyň işleri ýurtda iň köp satylan kitaplaryň arasyna girdi we kitap satyjylarynyň aýtmagyna görä, şondan bäri ýagdaý kän üýtgemedi. Olaryň sözlerine görä, iň uly isleg okuw ýyly başlanýan awgust we sentýabr aýlaryna düşýär. Şol döwürde kitaplary esasan mugallymlar, talyplar we döwlet işgärleri satyn alýar. Durnukly gyzyklanma ýokary okuw jaýlarynda emele gelen tejribe arkaly hem goldanylýar: bu ýerde Rahmonyň kitaplaryna bagyşlanan ýörite burçlar döredilýär we aýratyn leksiýalar — “Sahmii Peşwoi millat” (“Milletiň Lideriniň goşandy”) geçirilýär. Döwlet işgärleriniň iş partalarynda bolsa bu kitaplar köplenç gündelik okalýan zat däl-de, hökmany bezeg unsuryna öwrülýär.

Döwletlilik pikirlerinden ikinji maşgala barada boýun almaga çenliMerkezi Aziýadaky başga bir “milletiň lideri” Nursultan Nazarbaýewiň galamyna ellä golaý kitap degişlidir. Hünäri boýunça metallurg we öňki partiýa işgäri bolan Nazarbaýew, Gazagystanyň ilkinji prezidenti hökmünde, SSSR dargandan soň döwletiň kemala gelşi barada eserler ýazdy: “Gazak ýoly”, “Taryhyň akymynda”, “Garaşsyzlyk eýýamy”, “XXI asyryň bosagasynda”. Soňra “Abaý hakda söz”, “Erkin ýurduň geljegi”, “Pikirler kitaby” we beýleki monografiýalar hem çykyşlar ýygyndylary peýda boldy.

Nazarbaýewiň täsirini gowşadan Ýanwar wakalaryndan soň öňki prezident “Meniň durmuşym. Garaşlylykdan azatlyga çenli” atly memuarlaryny çykardy. Onda ol çagalygy, karýerasy we prezidentlik ýyllary barada gürrüň berdi.

Ýurtda köp adam “Ýürege buýruk berip bolmaz” atly bapa üns berdi we muny nikadan daşary doglan çagalary kanunlaşdyrmak synanyşygy hökmünde kabul etdi. Nazarbaýew kitapda ilkinji gezek ikinji maşgalasynyň bardygyny boýun aldy. Ol “musulman däbi boýunça” “Miss Gazagystan-1999” gözellik bäsleşiginiň ýeňijisi Asel Isabaýewa (Kurmanbaýewa) bilen nikalaşandygyny ýazýar. Özünden 40 ýaş kiçi zenan bilen ol Astana göçenden soň, resmi aýaly Sara Nazarbaýewa öňki paýtagt Almaty şäherinde galmagy saýlanda, özüni “ýalňyz” duýup ýakynlaşandygyny belleýär.

“Asel maňa iki ajaýyp ogul peşgeş berdi — 2005-nji ýylda Tauman doguldy, 2008-nji ýylda bolsa Baýken dünýä indi. Atalyk şatlygy, bäbejigimi ogşamagyň bagty maňa altmyş bäş ýaşdan soň gaýdyp geldi” diýip, Nazarbaýew ýazýar. Şeýle hem ol: “Üç gyzym Dariganyň, Dinaranyň we Aliýanyň enesi Sara — ýaşlykdan maňa daýanç bolan, iň agyr synaglarda ýanymda bolan aýala men bütin ömrüm minnetdarlyk we alada bilen garaýaryn” diýip nygtaýar.

“Ýanwar” atly bapda Nazarbaýew 2022-nji ýylyň başyndaky gan döküşligiň jogapkärçiligini köp ýyllap iň wepaly ýaranlarynyň biri hasaplanan we iki gezek premýer-ministr wezipesine bellenen öňki ýörite gulluk ýolbaşçysy Karim Masimowa geçirýär. “Dönükler ähli döwürde bolupdyr” diýip, awtor ýazýar we goşýar: “Isa Mesih ýanynda oturan Ýudanyň dönükdigini bildimi?”

Ikinji prezident Kasym-Žomart Tokaýew, Nazarbaýewiň hökümetinde işlän karýera diplomaty bolup, Akorda gelmezinden öň hem öňki prezident barada öwgüli işler ýazypdy. “Garaşsyzlygyň baýdagy astynda” (1997) atly işinde ilkinji prezidentiň roly esasy hökmünde görkezilýär: “Hut onuň ýolbaşçylygynda Gazagystan öz döwletliligini gurmagy başardy we dünýäde mynasyp orun eýeledi.”

“Ol taryh döredýär” (2018) atly kitapda Tokaýew Nazarbaýewiň “fenomeni” barada ýazmagyny dowam etdirýär, ony “milli ideýanyň döredijisi we generatori” diýip atlandyrýar hem-de häzirki Türkiýäniň esaslandyryjysy Mustafa Atatürk bilen deňeşdirýär. “Nursultan Abişewiç Nazarbaýew ýokardan hiç hili görkezmesiz hakyky halk derejesi bolan Ýelbasy adyna mynasyp boldy. Bu köp zady aýdýar. Halk ilkinji Prezidentiň ýol açyjynyň agyr ýüküni öz üstüne alandygyny hasap edýär” diýip, ol belleýärdi.

Nazarbaýew Ganly Ýanwardan soň “ýelbasy” (“milletiň lideri”) derejesinden we artykmaçlyklaryndan mahrum edildi. Onuň mirasdary Konstitusiýa üýtgetme girizmek başlangyjyny öňe sürdi, şol üýtgetmeleriň çäklerinde ilkinji prezident baradaky ähli ýatlamalar Baş Kanundan aýryldy.

Ýanwar wakalaryndan soň Tokaýewiň öňki prezident barada çykyşlarynyň äheňi üýtgedi. 2023-nji ýylda Nazarbaýewiň memuarlaryna teswir berip, Tokaýew şeýle diýdi: “Meniň pikirimçe, bu kitap garaşsyzlygyň gurluşynyň ýyl ýazgysy hökmünde gyzykly… memuarlar şonuň bilen möhümdir welin, eger ol ýerde diňe 50 göterim hakykat bolsa-da, bu hem ýeterlikdir…”

Tokaýewiň özünde diňe syýasat baradaky kitaplar ýok. “Kaka hakda söz” atly eserinde ol öz kakasy, ýazyjy Kemel Tokaýew barada şeýle ýazýar: “Kakam hakyky intellektualdy… hiç wagt adamlar barada gybat etmezdi… hemişe başgalar üçin alada ederdi…” Ol atasynyň agyr ykbalyny — ýetimler öýüni, urşy, frontda ýaralanmagyny jikme-jik beýan edýär. Emma kitapdaky ýaralanma baradaky görnüş geçen ýyl Moskwada Wladimir Putin tarapyndan Tokaýewe gowşurylan “sylag kagyzyndaky” maglumatlardan tapawutlanýar. Resminamada Kemel Tokaýewiň söweşde birnäçe wermaht esgerini ýok edip, birini ýesir alanda ýaralanandygy aýdylýar. Kitapda bolsa başga bir waka beýan edilýär: “Ol nemes snaýperiniň janly nyşanasyna öwrüldi… tankdan ýykyldy we huşsuz ýagdaýda ýatyp galdy…”

Prezidentiň kakasynyň 100 ýyllygy bellenen ýylda Gazagystanda Kemel Tokaýewiň bäş tomluk eserleri gaýtadan neşir edildi. Ony gazak edebiýatynda detektiw žanrynyň düýbüni tutujy diýip atlandyrýarlar. Tomlar kitaphanalara gelip gowuşdy, şol tekjelerde onuň oglunyň monografiýalary hem bar we ilkinji prezidentiň eserleri hem henizem saklanýar.

Galyndy hökmünde hasapdan çykarylan Karimow döwrüniň kitaplary we “Täze Özbegistan” bilen täze “milletiň lideri”Goňşy Özbegistanda hünäri boýunça inžener-mehanik bolan ilkinji prezident Islam Karimowyň çap edilen mirasyna bolan garaýyş soňky ýyllarda ep-esli üýtgedi. Heniz on ýyl mundan öň onuň tekstleri diňe bir kitap bazarynyň bölegi däldi — olar hökmany programmanyň düzüm bölegi bolup hyzmat edýärdi. Döwlet işgärleri olary öwrenýärdi, talyplar şol kitaplar boýunça synag tabşyrýardy. Karimow aradan çykandan soň, köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde onuň kitaplarynyň ýokary okuw jaýlaryndan köpçülikleýin çykarylyp, ýok edilýändigi barada maglumatlar peýda bolup başlady.

Şeýlelikde, 2018-nji ýylda Buhara döwlet uniwersitetiniň bir talyby žurnalistlere uniwersitetden Karimowyň kitaplarynyň ýük maşynynda daşalyp, “makulatura” iberilendigini gürrüň berdi — bu hökmany hasaplanan edebiýat üçin nyşanly soň boldy.

Karimowyň eserleri iň soňky pursada çenli neşir edilipdi. 2016-njy ýylyň başynda, prezidentiň aradan çykmagyna birnäçe aý galanda, “Uzbekistan” neşirýaty onuň täze iki kitabyny birden çykardy — “Azatlygyň howasy bilen dem alýan halk hiç wagt öz ýolundan dänmez” we “Durmuş synaglarynda taplanan Kaşkaderýa halky islendik beýik sepgitlere ýetmäge ukyplydyr”.

Karimowyň programma häsiýetli hasaplanan “Özbegistan XXI asyryň bosagasynda” atly kitabynda strategik maksat hökmünde “durnukly ykdysadyýetli güýçli demokratik döwleti gurmak” yglan edilýärdi. Onuň “Ýokary ruhylyk — ýeňilmez güýç” atly işi watançylyga we Watanyň bähbidine işlemäge çagyrýardy. 2016-njy ýylda bu kitap ýurtda iň köp satylanlaryň birine öwrüldi. Şeýle-de bolsa, bu üstünlik giň okyjy gyzyklanmasy bilen däl-de, döwlet işgärleriniň we okuwçylaryň bu kitaplary satyn almaga hem-de mazmunyny özleşdirmäge borçly edilen ulgamyň döredilmegi bilen düşündirilýär.

Karimow aradan çykandan soň, 2016-njy ýylda häkimiýet başyna gelen Şawkat Mirziýoýew hem kitap neşir edýär. Öňküsi ýaly, häzirki Özbegistanyň prezidenti hem hünäri boýunça inžener-mehanikdir, onuň hem tehniki ylymlar boýunça kandidat derejesi bar.

“Täze Özbegistan” onuň çykyşlarynyň, sözleriniň we maksatnamalaýyn beýanatlarynyň ýygyndysydyr. 2024-nji ýylda Mirziýoýewiň “Häzirki zaman we Täze Özbegistan” atly täze eseri çykdy, onda awtor özüni “milletiň lideri” diýip atlandyrýar.

“Özüni üýtgedip bilýän, wagty mümkinçilige, mümkinçiligi gazanyşa, gazanyşy ösüşiň esasyna öwrüp bilýän millet beýik milletdir” diýip, kitapda aýdylýar. “Şeýle millet, gürrüňsiz, durmuşy, jemgyýetçilik gurşawyny üýtgedip biler we hökmany suratda öňünde goýlan maksada ýeter. Men özüm üçin şeýle beýik ynam bilen ýaşaýan milletiň lideri bolmagy uly hormat we jogapkärçilik hasaplaýaryn."

Berdimuhammedowlaryň çaý we akyldarlar baradaky kitaplary “Ruhnamanyň” ornunaGiden lideriň mirasyna täzeden garamak sebit üçin özboluşly ýagdaý däl. Şoňa meňzeş ýoly Türkmenistan hem geçdi. Saparmyrat Nyýazow aradan çykandan soň, onuň şahsyýeti ilki bilen tas mukaddes derejäni saklapdy, emma wagtyň geçmegi bilen öňki döwrüň nyşanlary kem-kemden kölegä çekilip başlady.

Şolaryň iň esasysy “Ruhnama” boldy — bu kitap köp ýyllaryň dowamynda Türkmenistanda mukaddes hasap edilýärdi. Ony mekdeplerde we ýokary okuw jaýlarynda öwrenýärdiler, döwlet işgärleri şol kitap boýunça synag tabşyrýardylar, hatda sürüjilik şahadatnamasyny almak üçin hem onuň mazmunyny bilmek talap edilýärdi. Awtoruň özi onuň maksadyny örän anyk kesgitledi: “Ruhnama” türkmen halkynyň ruhy ýolbeledi bolmaly kitapdyr”.

Hünäri boýunça “energetik inžener” bolup, Leningrad politehniki institutyny tamamlan Nyýazowyň dolandyran ýyllarynda mekdeplerde we edaralarda “Mukaddes Ruhnama” atly ýörite otaglar bardy, şol ýerde kitap merkezi orny eýeleýärdi.

Gurbanguly Berdimuhammedow häkimiýete gelenden soň (ol bilimi boýunça stomatolog), bu kult üýtgäp başlady. Ilki “Ruhnama” täze prezidentiň neşirleri bilen bir ýerde durýardy, soň bolsa kabinetlerden ýitdi.

Berdimuhammedow diňe bir syýasatçy däl, eýsem awtor, şahyr we kompozitor hökmünde hem özüni görkezmäge çalşyp, işjeň ýagdaýda ýazuw işi bilen meşgullandy. Onuň 15 ýyllyk dolandyryş döwründe dürli temalarda takmynan 60 kitap çykdy: lukmançylykdan we ykdysadyýetden başlap, atçylyk, dermanlyk ösümlikler we çaýyň peýdasyna çenli. Onuň işleriniň arasynda liriki goşgular we aýdym sözleri hem bar.

2016-njy ýylda türkmen sazandasy Şükür bagşa bagyşlanan “Parahatçylygyň, dostlugyň we doganlygyň sazy” atly kitaby çykanda, Pragada ýaşaýan ýazyjy Hudaýberdi Hally muňa ýaňsyly reaksiýa bildirdi: “Kitap ýazmak nähilidir bir kesele öwrüldi. Hemme zat Saparmyrat Nyýazowdan başlady. Ony ‘pygamber’ derejesine çykarmak gerekdi, şonuň üçin ‘Ruhnama’ peýda boldy.”

Wagtyň geçmegi bilen Berdimuhammedowyň tekstleri başga ugurlara hem aralaşdy. 2022-nji ýylda, ol prezident wezipesinden gidenden soň hem (Türkmenistanda dinastik geçiş amala aşyryldy, döwletiň başyna Serdar Berdimuhammedow geldi), onuň “Ömrümiň manysy” atly kitabyndan bölekler metjitlerde, şol sanda hem Remezan aýynyň tamamlanmagy mynasybetli baýram namazynyň öňüsyrasynda okaldy.

2023-nji ýylda döwlet edaralarynyň ýolbaşçylarynyň işden çykarylmak howpy bilen öňki prezidentiň eserlerini ýatdan öwrenmäge mejbur edilendigi barada habarlar peýda boldy. Bilim edaralarynyň ýolbaşçylary “Türkmenistanyň döwletlilik ýörelgesini”, medeniýet işgärleri “Türkmen medeniýetini”, güýç edaralary “Batyrlar Watany beýgeldýär”, saglygy goraýyş ulgamynyň wekilleri bolsa “Bagt saglykdan başlanýar” atly işleri bilmeli edilipdir.

“Öňki prezident dürli ugurlar boýunça hünärmen hökmünde 60-dan gowrak kitap ýazdy. Belki, olary hiç kim okamaýandygy sebäpli, adamlaryň olary bilmegini we ýatda saklamagyny isleýändir” diýip, çeşmeleriň biri anonim şertde ýaňsyly görnüşde aýtdy.

Lideriň çalyşmasy neşirçilik däbini üýtgetmedi.

2025-nji ýylda býujet guramalarynyň işgärleriniň Saparmyrat Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetini “inžener-tehnolog” hünäri boýunça tamamlan Serdar Berdimuhammedowyň kitabynyň tanyşdyrylyş çärelerine gatnaşmaga we ony satyn almaga çekilýändigi habar berildi. Onuň “Magtymguly — dünýäniň akyldary” atly kitaby şahyr Magtymgulynyň 300 ýyllygyna bagyşlanypdyr.

Balkanabat şäherinden bir mugallymyň aýtmagyna görä, neşirde “hiç hili pelsepe ýa-da ylmy maglumat ýok” — diňe suratlar we paýtagtda geçirilen resmi çäreleriň beýany bar.

Soňky üç onýyllygyň dowamynda Türkmenistanda durnukly bir tejribe emele geldi: ilki raýatlar “Ruhnamany” satyn almaga mejbur edildi, soňra Gurbanguly Berdimuhammedowyň köp sanly kitaplary goşuldy. Indi bu sanawa onuň oglunyň neşirleri hem goşulýar. Daşky gapdaky atlar üýtgeýär, emma logika öňküligine galýar — kitap diňe sözüň däl, eýsem häkimiýetiň hem guraly hökmünde ulanylýar.

Gyrgyzystanda “beýgeltmäge ilkinji ädimler”Goňşy ýurtlardan tapawutlylykda, Gyrgyzystanda ne şahsyýet kulty açyk görnüşde boldy, ne-de prezidentleriň kitaplaryny hökmany öwrenmek tejribesi bardy.

Ýurduň ilkinji prezidenti Askar Akaýew, kompýuter ulgamlary boýunça inžener-matematik bolup, onlarça ylmy işleriň, monografiýalaryň we kitaplaryň awtory hem-de bilelikdäki awtorydy. Ol ykdysadyýet baradaky işlerden başlap, syýasy memuarlara we milli özboluşlylyk baradaky oýlanmalara çenli awtory bolupdy. Onuň neşirleriniň arasynda “Geçiş ykdysadyýeti fizik gözi bilen” we “Gyrgyz döwletliligi we Manas dessany” bar. Ýurtda onuň kitaplaryny öwrenmek hökmany edilmedi.

Rewolýusiýanyň netijesinde häkimiýete gelen ikinji prezident Kurmanbek Bakiýew hem bilimi boýunça programmist bolup, gözegörtele kitap mirasyny galdyrmady.

Almazbek Atambaýew, inžener-ykdysatçy, Bakiýew agdarylandan, Wagtlaýyn hökümet işläninden we syýasy ulgamyň täzeden guralmagyndan soň prezident boldy. Ol öz wagtynda “Çagalygyň jadyly baglary” atly powest neşir etdi. Atambaýewiň ýaranlary bu eseri onuň döwlet baştutany wezipesinden gidenden soň, birnäçe jenaýat aýyplamalary bildirilip tussaglykda wagty ýazandygyny habar berdiler. 2023-nji ýylda Atambaýew bejergi üçin çykmaga rugsat alyp, ýurtdan çykdy. Ol dolanjagyny wada berdi, emma gaýdyp gelmedi we häzirki prezident Sadyr Žaparowy daşary ýurtdan tankyt edýär.

Prezident Sadyr Žaparowyň “kitap hazynasynda”, Gyrgyz döwlet beden terbiýesi institutyny tamamlan adam hökmünde, häzirlikçe iki iş bar. Birinjisi — “Syýasatda 10 ýyl” — 2015-nji ýylda, ol watanynda jenaýat yzarlanmasy fonunda syýasy sürgünde bolan wagtynda çykdy. Ikinji kitap “Täze Gyrgyzystany gurmagyň ýoly” 2023-nji ýylda, Žaparow eýýäm iki ýyl bäri häkimiýetde wagty neşir edildi.

Bu işleri daşary ýurtda ýaşaýan garaşsyz gyrgyz žurnalisti, “Täze ýüzler” gazetiniň baş redaktory Leýla Saralaýewa öwrenip çykdy. Watanynda onuň garşysyna köpçülikleýin bidüzgünçiliklere çagyrmak aýyby bilen jenaýat işi gozgalypdyr, sebäbi onuň tankydy neşirleri bolupdyr. Saralaýewanyň sözlerine görä, Žaparowyň ilkinji kitaby “örän ýönekeý, durmuş dili bilen” ýazylan bolup, seljermä synanyşykdan has köp synlamalaryň ýygyndysydyr.

“Meselem, maňa Žaparowyň ýaranlarynyň biri Ahmat Keldibekowyň parlament saýlawlary, ýagny Jogorku Keneş üçin näbelli gazak sponsorlaryndan 3 million dollar alandygy barada gürrüň beren bölümi gyzykly boldy” diýip, ol aýdýar. Bu epizodda, Saralaýewanyň bellemegine görä, gyrgyz syýasatynda daşarky maliýeleşdirmegiň ulanylandygy barada “dogruçyl boýun alma” eşidildi.

Söhbetdeşiniň pikirine görä, Žaparowyň ikinji kitaby ýurduň ösüşi, onuň ideologiýasy, däpleri we medeniýeti baradaky pikirleriň göterijisi hökmünde prezidentiň keşbini berkitmäge gönükdirilen “adaty PR” bolup durýar. “Bu kitabyň gymmaty barmy, maňa aýtmak kyn. Belki, prezidentiň näme arzuw edýändigine seretmek nukdaýnazaryndan bardyr” diýip, Saralaýewa belleýär. “Ol häzirki wagtda hiç zat bilen öwünip bilmeýär, aýdýan zatlarynyň hemmesi bolsa geljek zamanda.”

Žurnalistiň bellemegine görä, geljege gönükmek öz-özüňe baha bermegiň ýoklugyna getirýär. Onuň çaklamagyna görä, tekstiň üstünde kän bir hünärmen däl PR-tehnologlar işläpdir. Onuň baha bermegine görä, dizaýn pes derejede: “Men örän pes hilli bezegine üns berdim, nähilidir bir iň arzan kollaj, bir guş uçup barýar, Sadyr Žaparow bolsa nähilidir bir ütüksiz penjekde.”

Saralaýewa kitabyň ýaýradylmagyna aýratyn üns berýär: ol ministrliklere, ylmy institutlara we kitaphanalara, şol sanda Milli ylymlar akademiýasyna berlipdir, şeýle hem ylmy simpoziumda tanyşdyrylypdyr. “Bu beýgeltmäge, şahsyýet kultuna tarap ilkinji ädimler” diýip, ol hasap edýär.

“Geň hadysa”Merkezi Aziýany öwreniji Brýus Panniýer kitap ýazýan prezidentler hadysasyny “geň hadysa” diýip atlandyrýar. Onuň sözlerine görä, bu garaşsyzlygyň ilkinji ýyllaryndan bäri syn edilýär.

“Merkezi Aziýanyň liderleri üçin kitap ýazmagyň näme üçin şeýle möhüm bolandygyny aýtmak kyn. Muny ilkinji bolup kimiň başlandygyny ýadymda saklamaýaryn, ýöne Gyrgyzystanyň prezidenti Askar Akaýewiň muňa has ir girişendigini ýatlaýaryn. Bu onuň akademik geçmişini nazara alsaň logiki, emma ‘Geçiş ykdysadyýeti fizik gözi bilen’ ýaly kitaplar onuň esasy bilim ugrundan daş çykýardy” diýip, ol belleýär.

Panniýeriň synlamagyna görä, her lider wagtyň geçmegi bilen öz mowzuk ugryny döredýär. “Özbegistanyň ilkinji prezidenti Islam Karimowyň ‘Özbegistan XXI asyryň bosagasynda’ atly kitaby bardy, onda ýurduň ösüş mümkinçilikleri seredilipdi; Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow bolsa türkmen halky üçin ruhy gollanma bolan ‘Ruhnamanyň’ awtory hasaplanýar” diýip, ol aýdýar.

Panniýeriň sözlerine görä, liderleriň tekstleri ilkinji nobatda syýasy wezipesini ýerine ýetirýär. “Bu kitaplar özüni görkezmäge hyzmat edýär we prezidentiň abraýyny berkitmäge gönükdirilýär. Üstesine-de olar özüňi öwmegiň funksiýasyny ýerine ýetirýär: ‘Serediň, men nähili akylly, şonuň üçin hem men lider’” diýip, ol aýdýar.

Edebi nukdaýnazardan seredilende, hünärmeniň goşmagyna görä, liderleriň işleri seýrek ýagdaýda uzak ömürli bolýar. “Prezidentler tarapyndan ýazylan diýlip görkezilýän kitaplaryň köpüsini adamlaryň ýatlaýandygyny men pikir etmeýärin, hatda ýakynda çap edilenleri hem, mysal üçin Serdar Berdimuhammedowyň işleri” diýip, Panniýer belleýär.

Hünärmen prezidentleriň kitaplara bolan gyzyklanmasynyň kökli däp bilen bagly bolup biljekdigini hem inkär etmeýär. Olaryň tas hemmesi sowet ulgamynda karýera başlapdy, şol ýerde partiýa ýolbaşçylarynyň kitaplary taryhyň “dogry” düşündirişini berkitmek we “parasatly lideriň” keşbini döretmek üçin niýetlenýärdi, işler ýazmak bolsa syýasy däbe öwrülipdi. Mysal üçin, 1970-nji ýyllarda SSSRi dolandyran Leonid Brežnew döwründe onuň kitaplary uly tiraj bilen çykarylýar we işjeň sitata getirilýärdi, soňra bolsa üýtgedip gurmak döwründe kitaphanalardan köpçülikleýin aýryldy, hasapdan çykaryldy we “şahsyýet kultynyň hem durgunlyk döwrüniň nyşany” hökmünde ýok edildi. Emma ýolbaşçylar geçmişden sapak çykarmagy, adatça, başarmaýarlar.