Ο Μαύρος Θάνατος σκότωνε ανθρώπους πριν από 5.500 χρόνια – Τι αποκάλυψαν σκελετοί για την πανώλη

Η παλαιότερη ένδειξη για ξέσπασμα πανώλης εντοπίστηκε σε νεολιθικά κοιμητήρια στη νοτιοανατολική Σιβηρία, όπου δεκάδες κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες και τα παιδιά τους είχαν ταφεί μαζί.

Αρχαίο DNA που συλλέχθηκε από τα λείψανα δείχνει ότι η ασθένεια έπληξε τις αραιές κοινότητες με καταστροφικά κύματα, τα οποία ξεκίνησαν πριν από περίπου 5.500 χρόνια, τουλάχιστον δύο αιώνες αφότου εμφανίστηκε το βακτήριο Yersinia pestis που προκαλεί την πανώλη.

Οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες πιθανότατα μολύνθηκαν αφού έγδερναν ή έτρωγαν ωμές μαρμότες, μια επικίνδυνη πρακτική που προκαλεί ακόμη και σήμερα θανάτους από πανώλη. Η ασθένεια πέρασε από τα τρωκτικά –τον κύριο ζωικό φορέα της περιοχής– στους ανθρώπους και εξαπλώθηκε από άτομο σε άτομο, αφανίζοντας οικογένειες και κοινότητες.

Η έρευνα δίνει απάντηση σε ένα μακροχρόνιο μυστήριο σχετικά με το γιατί τόσα πολλά παιδιά βρίσκονταν ανάμεσα στους νεκρούς σε ένα συγκεκριμένο κοιμητήριο, το Ουστ-Ίντα, στις όχθες του ποταμού Ανγκάρα, βορειοδυτικά της λίμνης Βαϊκάλης – της αρχαιότερης και βαθύτερης λίμνης του κόσμου.

Οι μεγαλύτεροι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες ίσως είχαν αποκτήσει κάποια ανοσία από προηγούμενες επαφές με την ασθένεια, όμως τα μικρά παιδιά ήταν εξαιρετικά ευάλωτα. Τουλάχιστον τα δύο τρίτα των νεκρών σε δύο κοιμητήρια ήταν κάτω των 15 ετών, ενώ πολλοί είχαν ταφεί μαζί με αδέλφια ή συγγενείς.

«Οι αρχαιολόγοι ήθελαν να δουν αν η ανάλυση αρχαίου DNA θα μπορούσε να ρίξει φως σε όσα συνέβησαν – και πράγματι το έκανε», δήλωσε ο Ruairidh Macleod, ερευνητής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης που μελετά αρχαίο DNA. «Το αποτέλεσμα, ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι πέθαναν από πανώλη, ήταν εκπληκτικό αλλά και συναρπαστικό. Δεν περιμέναμε να βρούμε κάτι τέτοιο σε προϊστορικούς κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες».

Τα ευρήματα της διεθνούς ομάδας

Η διεθνής ερευνητική ομάδα, με επιστήμονες από την Κοπεγχάγη, την Αλμπέρτα, το Κέιμπριτζ και το Λονδίνο, ανέλυσε τον πολφό των δοντιών σκελετών που ανασκάφηκαν από τα κοιμητήρια. Οι ταφές ήταν συνήθως παράλληλες προς τον ποταμό, με τα κεφάλια των νεκρών να κοιτούν προς τα κατάντη.

Σε 42 άτομα που είχαν ταφεί σε τέσσερα κοιμητήρια στον ποταμό Ανγκάρα, οι ερευνητές εντόπισαν DNA του Y. pestis σε 18 περιπτώσεις – ποσοστό 39%, υψηλότερο από εκείνο που έχει καταγραφεί σε ορισμένους μεσαιωνικούς ομαδικούς τάφους. Λόγω της πιθανότητας ψευδώς αρνητικών αποτελεσμάτων, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι όλοι οι ταφέντες ενδέχεται να είχαν πεθάνει από πανώλη.

Όπως αναφέρουν στο περιοδικό Nature, το αρχαίο DNA υποδεικνύει δύο διακριτά ξεσπάσματα: το πρώτο πριν από περίπου 5.500 χρόνια και το δεύτερο 400 έως 600 χρόνια αργότερα. Η περαιτέρω ανάλυση έδειξε ότι το Y. pestis εμφανίστηκε τουλάχιστον πριν από 5.700 χρόνια, αφού διαχωρίστηκε από τον πρόγονό του, το βακτήριο Yersinia pseudotuberculosis, που προκαλεί κοιλιακό πόνο, πυρετό, διάρροια και εμετούς.

Η πανώλη στην Ευρώπη

Η παλαιότερη ένδειξη πανώλης στη Βρετανία χρονολογείται πριν από 4.000 χρόνια, με ίχνη του Y. pestis να έχουν εντοπιστεί στα δόντια ανδρών και γυναικών που βρέθηκαν σε ταφές της Εποχής του Χαλκού στο Κάμπρια και το Σόμερσετ.