Başkanlık nereye götürür?

Anlaşılan anayasa yapma sürecinde merkezden bölgelere yetki devri, iktidarın hukukla dengelenmesi ve denetlenmesi, bürokratik kurumların şeffaflığı ve hesap verebilirliği, anadiliyle yaşamak, siyasetin finansmanı gibi çoklu, katılımcı, özgürlükçü, meşru hukuka bağlı bir demokrasinin nasıl inşa edileceğini tartışacağımıza, başkanlık sistemi üzerinden anayasa tartışması yapacağız.

Türk tipi başkanlık sisteminde kuşkusuz yetkiler aynen merkezde kalacak. Bürokratik kurumlar inanılmaz yetkilerle, kapalı, hukukla denetlenemez bir şekilde başkana bağlı olacak. Başkanlık sisteminde önemli bir yer tutan ikinci meclis olmayacak. Şu anki durumu itibarıyla dahi iktidarın baskısı altına girmiş olan yargı başkana bağlı olup, yürütmeyi denetleyemeyecek. Kolonyal, koyu bir idari vesayet yapılanması, hukuku ayak bağı görme zihniyetiyle donanmış, denetlenemez kapalı bürokratik kurumlar devam edecek ama hakim-i mutlak bir başkanımız olacak.

Türk tipi başkanlık hayali böyle de ABD'de nasıl? 1777'de “ABD Konfederasyonu” kuruldu. 17 Eylül 1787'de de kuzey ve güney devletleri arasındaki anlaşmazlıklar uzlaşmayla sonuçlandırılarak bu sefer yeni bir üst anayasayla federal devlet inşa edildi. Böylece toplum üzerinde iki iktidar oluştu. Biri “federal” ya da “ulusal devlet” olarak tanımlanan devlet iktidarı, diğeri “federe” ya da “üye devlet” denilen devletin iktidarı. Federal devletin yasama, yürütme ve yargı organları olduğu gibi federe devletlerde de aynı organlar öngörüldü.

Başkanlık sistemini kurmanın yönetim sisteminin federal olmasıyla doğrudan ilgisi vardı. Amaç federasyonun siyasi birliğini sağlamaktı. Bunun için eşit koşullar yaratarak güçler ayırımına gittiler. Seçimle gelen başkanı parlamento ile aynı düzeye oturtup, onların karşısına güçlü bir yargı organı koydular. Kongre ve başkan bu birliği güvence altına almıyordu. Merkezi güç, başkan, kongre ve yargı arasında bölünüp zayıflatılarak hem yatay güçler ayrılığı sağlanıyor hem de dikey güç paylaşımıyla federe devletlerin özerkliği korunuyor, girişimcilere tam bir özgürlük sağlanıyordu.

BAŞKANLIK SİSTEMİ OTORİTER REJİME DÖNÜŞEBİLİR

Federasyon sistemi ile yönetilen Amerika'da her federe devletin kendi anayasası olduğu gibi, bu devletlerle federal devlet arasındaki ilişkileri düzenleyen üstün bir anayasa bulunmakta. Federe devletlerin başında halk tarafından seçilmiş valiler mevcut… Bu devletlerin de kendi yasama, yürütme ve yargı organları faaliyet gösteriyor. Federal devlette yasama yetkisi iki meclisli olan Kongre tarafından (Senato ve Temsilciler Meclisi) kullanılmakta.

Siyasi sorumluluğu bulunmayan başkanın dış politikayı yürütme, yabancı ülkelere asker gönderme, orduyu komuta etme gibi yetkileri bulunmakta. Başkan yasaların yürütülmesini sağlar. Başkanın dışarıdan belirlediği bakanları Senato onaylar. Bu görevliler başkana karşı sorumludurlar. Başkan federal memurları da Senato'nun onayıyla atar. Onaya gerek duymadan görevden alabilir.

Amerika'da sistem, güçler ayrılığı ilkesine dayanır. Başkan kongre üyesi olmadığı gibi, kongre çalışmalarına da katılamaz. Kongre, başkanı istifaya zorlayamaz. Başkan da kongreyi feshedemez. Başkan, yasaları veto eder, Temsilciler Meclisi 2/3 çoğunlukla tekrar kabul ederse, itirazla birlikte Senato'ya gönderilir. Senato da tasarıyı 2/3 çoğunlukla kabul ederse tasarı yasa haline gelir. Federal düzende yargı yetkisi, Federal Yüksek Mahkeme'ye aittir. Bu mahkeme, yasaların anayasaya aykırılığını defi yoluyla inceler.

Kongre üyeleri genellikle yürütmeye direnç gösterirler. Bu durumda yürütme, gerekli yasa tasarılarını kongreden geçirmekte zorlanır. Oysa Avrupa çoğunluk sistemlerinde parlamentoların kabul ettikleri yasa tasarılarının tamamına yakın bir kısmı hükümet önerileridir. Amerika'da ise oran yarıdan aşağıya düşer. Yasama ve yürütme birbirlerini frenleyebilirler, ancak hızlandıramazlar. Başkan idari bir teknik yapı içinde, halktan uzak bir kapalılık ortamında uzmanlarla çalışarak karar alır. Oysa Avrupa'daki parlamenter sistemlerde başbakanlar, salt idari bir teknik yapı içinde değil, partinin yönetici kadrosu ve ona bağlı politik bir teknik yapı içinde halkın tepkilerini göz önünde bulundurarak karar alırlar.

Başkanlık sistemine getirilen en önemli eleştiri, sistemin anayasal olarak stabil olmadığı, başkanlık sistemine geçmeye çalışan hemen hemen her ülkede bu sistemin otoriter rejime dönüştüğüdür. Kuvvetler ayrılığı açısından yapılan eleştiri ise başkan ve yasama meclisinin iki paralel yapı şeklinde çalıştığı, bu durumun istenmeyen siyasi çıkmazlara ve başkan ve yasama meclisinin birbirlerini suçlamalarına sebep olacağıdır. Yine bazı siyaset bilimcilere göre başkanlık sistemi, kendisine özgü şartları olan ABD dışında, istikrarlı bir demokrasi yaratmamıştır.

DEMOKRASİ KÜLTÜRÜ VE HUKUK BİLİNCİ OLMAZSA...

Amerika'da uygulanan başkanlık sistemi, bu ülkenin federal yapısının bir gereği olarak ortaya çıkmıştır. Arjantin, Meksika ve Brezilya başta olmak üzere Güney Amerika'da, Fas ve Etiyopya hariç Afrika ülkelerinde ve İran'da başkanlık sistemi uygulanmakta. Arjantin, Meksika ve Brezilya federal sistemlerdir. Meksika, 31 eyalet ve Mexico City Federal Bölgesi'nden (Distrito Federal) oluşmakta.

1961 Anayasası'nın getirdiği sistem, yasamaya belli bir üstünlük tanıyan parlamenter sistemdi. 1982 Anayasası da 1961 Anayasası'nın çizgisini sürdürerek parlamentonun üstünlüğü ilkesini korumuş; ancak farklı olarak yürütmeyi biraz daha güçlendirmiştir. 1961 Anayasası'nda yürütme salt bir “görev” iken, 1982 Anayasası ile salt bir “görev” değil aynı zamanda bir “yetki” olmuştur. 1961 Anayasası cumhurbaşkanının tarafsızlığına ve siyasi ilişkilerinde bir denge öğesi olmasına büyük önem vermiştir. 1982 Anayasası da cumhurbaşkanının bu özelliğini korumakla birlikte, cumhurbaşkanını güçlendiren ve tek başına kullanacağı yetkileri artıran bir anayasa olmuştur.

Türkiye'de demokrasi ve hukuk eksikliğinin nedeni sistemin parlamenter sistem olması değildir. Bu nedenle başkanlık veya yarı başkanlık sistemi ya da partili cumhurbaşkanlığı modeli bunun çaresi olamaz. Demokrasi kültürünün, demokratik geleneklerin ve hukuk bilincinin oluşmadığı ülkemizde sistemin ne olduğunun önemi bulunmamakta. Yatay güçler ayrılığının ve yerelde karar süreçlerine katılımın sağlandığı, yargı ve hukuk denetiminin güçlendiği, bürokratik kurumların hesap verdiği, tüm kurumların demokratik değer ve gelenek ürettiği bir sistemin parlamenter ya da başkanlık olması önemli değil.

Çoklu, çoğulcu, katılımcı, özgürlükçü, meşru hukuka bağlı bir demokrasi hedefine nasıl ulaşacağız? Bölgelere yetki dağıtımı yapmadan, kuvvetler ayrılığını gerçekleştirmeden, hukuk devletini ve hukuksal denetimi sağlamadan başkanlık sistemine geçmek büyük bir risk barındırmakta.

Örneklerinde görüldüğü gibi yetkilerin dikey anlamda paylaşıldığı federal bir yönetim sistemini ve güçlü bir yargıyı öngörüyorsanız buyurun başkanlık sistemini tartışalım. Sizce devletin zihniyet kodları bu tartışmayı yapmaya müsait mi?

*Emekli askerî; hâkim