Зумерлар турында Тукай ничек язар иде?
«Интертат» татар шагыйренең туган көненә багышлап «Тукай стилендә текстлар» дигән махсус проект башлап җибәрә.
Без Тукайның барлык әсәрләрен нейрочелтәргә «укыттык», ул аның стилен, иҗатының төп юнәлешләрен билгеләде. XXI гасырда Тукай тавышы ничек ишетелер иде? Шуны белергә теләдек. Текст ясалма фәһем ярдәмендә язылды.
Зумерлар хакында кайбер уйлануларым
(Тукай стилендә фельетон)
Заманабыз яңа буын китерде - «зумерлар» дип атыйлар үзләрен. 2000нче еллардан соң дөньяга килгәннәр. Мәйданга чыктылар - тавышлары ишетелә, холыклары күренә башлады. Читтән күзәтеп торган кешегә - гади генә кеби, каләм белән кәгазь тотып, бу буынның нәрсә сөйгәнен, нәрсәдән куркканын, нәрсәгә таянганын берничә сүз белән әйтеп бирү - шактый кызыклы эш. Шуны тезеп бирим дидем.
Бүгенге яшьләр арасында бер уен таралды: «ТикТок» дип йөртәләр аны. Анда бер видео - өч секунд, икенчесе - биш, өченчесе - ике. Бер видеодан икенчесенә күчәр өчен бармак белән экранны сыпырасы гына. Һәм бу чиксез экранда бер тавыш ишетелеп тора: «скибиди», «краш», «кринж», «флекс», «токсик», «буллинг», «рофл». Татарча да түгел, русча да түгел, инглизчә дә түгел - ниндидер билгесез телдә, шайтаннар уйлап тапкан ахрысы.
Бер гасыр элек яшәгән яшьләр егерме яшьтә Пушкиннарны, Лермонтовларны татарчага тәрҗемә итә, театр ача, газеталар чыгара, китапханәләр төзиләр иде. Бүгенге яшьләр егерме яшьтә нишли? Экран сыпыра: «Скибиди!».
Бүген яшь кешедән: «Син кем булып эшлисең?» - дип сорасаң, өчтән бере: «Мин – блогер», - дип җавап бирә. Гаҗәп бит: йөз ел элек «блогер» дигән сүз дөньяда юк иде - андый эш тә юк иде. Хәзер - «Минем өч йөз мең язылучым бар, курс сатам», - диләр. Яңа базар чыккан: үз йөзеңне, үз иртәңне, үз кичеңне экран аша тирә-якка таратасың, аның өчен халык сиңа акча түли.
Блогер нәрсә белән мәшгуль бер көнне? Иртән уяна - «хәерле иртә» яза. Көндез - бүген нәрсә ашаганын күрсәтә. Кичкырын - тренд күрсәтә. Төнлә - тәнкыйтькә җавап бирә. Арасында - «Курс сатам!». «Өйрәнегез, сез дә блогер булыгыз!» - ди. Курсның темасы - ничек курс сату юлы белән блогер булырга. Әйләнеп йөргән тәгәрмәч кеби.
Элгәре заман буыннарында эш ике төрле генә була иде: йә нидер ясыйсың - икмәк, итек, китап, тимер; йә кемне дә булса өйрәтәсең - мәктәптә, мәдрәсәдә, остаханәдә. Бүгенге блогер өченче юлны тапты: үзен-үзе сата башлады һәм моны «хезмәт» дип атады. Китап түгел, икмәк түгел, дару түгел - үз йөзе, үз тавышы, үз көнкүрешен сата. Мал да үзе, сәүдәгәр дә ул үзе.
Бүгенге яшь кеше егерме ике яшьтә үк «картая». Башы авырта, йөзе талчыккан, хәле юк. Ул йогага йөри, ваннада ята, уен-көлке белән мәшгуль булып, арудан качарга тели. Моны ишетсәң, аптырап каласың: егерме ике яшь бит бу - иң нурлы яшь! Бу яшьтә кеше рәхәтләнеп яшәргә тиеш.
Элекке буыннарда иман бар иде, эш бар иде, тел бар иде - шуңа кеше дә көчле иде.
Бүген мәктәптә бер бала «Туган тел» темасына сочинение язарга тиеш, диик. Ул нишли? Нейрочелтәргә керә дә: «Туган тел турында язып бир, 300 сүз», - дип яза. Машина язып бирә, бала күчерә, укытучы укый да «5»ле куя. Туган тел турында шагыйрьләр гасырлар буе җаннарын биреп язган, ә зумер алты секундта күчереп яза да, оныта да.
Тагын бер кызык: зумер телефоннан шалтырата белми. Шалтыратасың - җавап юк. Әмма да бер секундтан соң ук яза: «Ни кирәк?» Ягъни ул тавышны ишетергә, сулышны тоярга курка.
Хак сүзне әйтергә кирәк: Казанда беренче телефон станциясе 1888нче елда гына ачылды, аппарат шактый заманнар буе түрәләр өендә, йә зур сәүдәгәр кибетендә генә тора торган эш булды. Гади халык аның ни икәнен белми дә иде. Хакыйкатен әйтсәк, без дә - элеккеге чордагылар - бәлки ул телефон аша сөйләшергә куркыр идек, әмма безнең алдыбызга бу сорау куелмады: телефоныбыз юк иде бит. Шуңа: «Без андый түгел идек, без батыр идек», - дип кычкырып мактанырга ашыкмыйк.
Әмма хәзер заман башка: телефон һәркемнең кесәсендә ята. Сәлам бирү дигән нәрсә - ишек кагу, күзгә карау, кул биреп исәнләшү - юкка чыга.
Ләкин...
Тукталыйк. Һәр буынның үз бәласе бар. Телефон зумерларны тере кешеләрдән, китаплардан, җирдән, бәлки үзләреннән дә аера. Алар тормышны - озын бер кино кебек карап яталар, үзләре катнашмый. Бу да хәсрәт, бу да аяныч.
Зумер халкына бер-ике киңәш калдырасы килә.
Яшәгез! Кеше белән сөйләшегез, җиргә басып йөрегез, китап ачыгыз. Бер җырны башыннан ахырына кадәр тыңлагыз. Кешенең күзенә карап сөйләшегез. Татарның моңы, көе, иҗаты бар - бу бит сезгә мирас, сезнең нигез, куәт бирүче чишмә. Онытмагыз.