Поэт Хаджеты Таймуразы райгуырдыл сæххæст 70 азы Ивгъуыд æнусы 70-æм азты райдианты ирон аив литературæйы галуанмæ чи æрбакъахдзæф кодта, уыцы курдиатджын авторты фыццаг рæнхъыты лæууыдысты поэт Хаджеты Таймураз æмæ прозаик Гуыцмæзты Алеш. Нæ дзырдаивады аренæйы уыдон фæзындæн уыдис æмæ абон дæр ис ахадгæ нысаниуæг. Æз мæхæдæг поэты тамако кæй æууилын, уымæ гæсгæ мæ фæнды дыууæ ныхасы зæгъын фыццаджы тыххæй, сæрысуангæй йе ‘мкар поэттæй чи хицæн кодта бирæ хорз миниуджытæй. Хаджеты Таймураз дæр æмдзæвгæтæ кæй фыссы, уый фыццаг хатт фехъуыстон, ныртæккæ Мæскуыйы чи цæры æмæ Бауманы номыл паддзахадон техникон университеты чи кусы æмæ ма уый æмрæстæджы уырыссаг æвзагæй иронмæ зынгæ поэтты уацмыстæ чи тæлмац кæны, уыцы къуыдайраг лæппу-лæг Наниты Левайæ. Цæвиттон, иухатт мæм дыууæ иумæ, лæппутæ ма куы уыдысты, уæд æрбацыдысты рынчынфæрсæг æххуырст фатермæ, радикулит мæ æрцахста æмæ æнæхъæн дыууæ къуырийы дæргъы куыстмæ рацæуын мæ бон нал баци, хос ын кодтон хæдзары. Раст зæгъгæйæ, зонгæ дæр уæд бадæн Хаджейы фыртимæ, Левайы фæрцы. Ныхас нæм рауадис мæгуыр фынджы уæлхъус поэзийы фæдыл æмæ йын мæ каис уым систа йæ «гамхуд» Таймуразæн. «Рагæй фыссы, фæлæ сæ никæмæн æвдисы, æгæрыстæмæй Нафийæн дæр. Мæнæ дæ къахыл куы слæууай, уæд дæ абæрæг кæндзыстæм куысты (уæд журнал «Фидиуæджы» редакцийы поэзийы хайады сæргълæууæг уыдтæн) æмæ дæм цалдæр æмдзæвгæйы бавдисдзынæн. Мæнæн сæ кастис æмæ мæ зæрдæмæ фæцыдысты, цыдæр ногдзинад сæ фæхатыдтон!» Нæ йæ бамбæхсдзынæн: мæ хæлар «æнæхонгæ» уазджытæ куы ацыдысты, уæд мæм цыдæр дызæрдыджы æнкъарæнтæ фегуырдысты, зæгъын, Нафийы фæзмæнтæ ма уой, кæнæ сæ йе ‘рмвæд ма разына, æндæвдадæн ма ницы у, фæлæ… Æниу уал багæдзæ кæнон, кæсагæн донмæ ничи аргъ кæны, мæ къухты нæ уыдысты… аскъуыддзаг кодтон æмæ æнхъæлмæ кастæн ног авторыл фембæлынмæ. …Лæмбынæг базонгæ дæн æмдзæвгæтимæ æмæ базыдтон, мæ дызæрдыгæн бындур кæй нæ разынди, уый æмæ сарæзтон ахæм хатдзæг: Нафиимæ æфсымæртæ цы сты, уый йедтæмæ сын иумæйагæй ницы ис - нæдæр характерæй, нæдæр дунеæмбарынадæй, нæдæр фыссыны манерæйæ. Иу дзырдæй, дард лæууынц кæрæдзимæ. Суанг ма Таймураз йе ‘цæг мыггаг дæр иуварс фæуагъта æмæ фæсномыг мыггаджы дæлбазырæй ракастис. Уый поэты хивæнд æмæ галиу зæрдæйыл дзурæг у, уæдæ цы! Æнæхъуаджы нæ фыссы йæ иу æмдзæвгæйы: «Æз буцхаст лæппу дæн мæ мадæн мæ чысылæй, Уæд хивæнд, æнæрцæф куыд нæ уон мæ зарæджы». Нафи та царды дæр æмæ дзырдаивады дæр хиуылхæцгæдæр у, «æхсон дурау уромаг у йæ хъыг». Цыбыр дзырдæй, уæды «вердиктмæ» мæ абоны цæстæнгасæй дæр чысылтæ афтыдтон æмæ уымæн, æвæццæгæн, ницы у. Цъус цымыдисагдæр æндæр хабар у: йæ фыццаг æмдзæвгæтæ бакæсыны фæстæ мæ зæрдыл цæмæн æрбалæууыдысты Михаил Лермонтовы зындгонд поэтикон рæнхъытæ: «Нет, я не Байрон, я другой, Еще неведомый избранник». Чизоны уымæн, æмæ мын æвзонг поэтимæ фыццаг фембæлд фидæнæй стыр ныфс кæй бавæрдта? Уæдæ афтæ. Таймуразы æмдзæвгæ канд Нафийы æмдзæвгæйæ нæ хицæн кодта, зæхх æмæ арвау, фæлæ, æмткæй сисгæйæ, нæ иннæ поэтты удвæллойæ дæр. Уый та уымæн афтæ уыд, æмæ, æвзонг, æвæлтæрд уæвгæйæ, йæ сæрмæ никуы схаста искæй уæрдоныл сбадын æмæ йын йæ зарджытæ кæнын, растдæр зæгъгæйæ та – кæйдæр сфæлдыстады уацары бахауын æмæ йæхи индивидуалон миниуджытæ фесафынæй бахызта йæхи, мæнæ йын цыма, суфлерау, исчи йæ хъусы сусæгæй бадзырдта зынгæ уырыссаг поэт Илья Сельвинскийы ныхæстæ: «Власть одного писателя над другим самое тяжкое, что может выпасть на долю писателя». Афтæмæй Хаджеты Таймуразы сфæлдыстадон фæлгонц бонæй-бонмæ цæстæвæрæн кодта йæ оригиналондзинадæй æмæ, боныфæстагмæ, цæстæвæрæн фæци, цыма рæгъауы æхсæн-урс уæныг. Уый, мæнмæ гæсгæ, стыр ныхас ма хъуамæ уа, бæласы бын дæр чи нæ фидауы. Мæнæ йын куыд бæрзонд аргъ кæнынц нæ зынгæ поэттæ Цæрукъаты Алыксандр æмæ Хъодзаты Æхсар: «Хаджеты Таймураз ирон аив дзырды хæзнадонмæ бахаста æмбисонды æвæрæн, равдыста æцæг курдиатджын поэты миниуджытæ - сфæлдыстадон ног комулæфт, æмæ уымæн бацахста йæхи сæрмагонд къæпхæн, сбæрæг йæхи фæндаг». «Ныфсхаст къахдзæф æрбакодта Хаджеты Таймураз нæ литературæмæ. Йæ поэтикон хъæлæс ын фæхæццæгæнæн никæимæ ис, у оригиналон, аив, ныфсхаст, æнкъарæнтæй дзаг. Йæ ахорæнтæ сты ног, ахадæн, удæхцон». Æз мæхæдæг дæр, раст уын куы зæгъон, уæд афтæ хъуыды кæнын, уый чысыл уæлейæ дæр банысан кодтон, фæлæ хатдзæг цæуыл бындуриуæг кæны, уыдæттæм куынæ фæныхилæм, уæд нæ «оригиналон» поэт иувæрсыгæй равдисдзæн йæхи æмæ уый та чиныгкæсæджы дезориентацимæ кæны. *** Хаджейы фырт раджы бамбæрста, поэзи сæрибар хъуыдыйы фæстиуæг кæй у, уый. Æмæ уый йе ‘мдзæвгæтæн сæ бирæ фылдæр хайыл зыны, нæ сæ хатæм хъуыдыйы къуындæгдзинад рæстæг æмæ тыгъдады алфæн. Афтæ зыны, цыма, æмдзæвгæ нывæндыны охыл фыссæн стъолы фарсмæ куы ‘рбады, уæд дзы ферох вæййы æппæтдæр: искуы политикæ ис, искуы цензурæ цалдæр цæстæй кæсы периодикон мыхуырмæ æмæ дзы «сыстытæ» агуры, иу бæрзонд ран бадæг чиновникмæ де ‘мдзæвгæйы карз уайдзæф хъыг фæкæсдзæнис æмæ дæм топпы кæсæнæй акæсдзæн… Уыдæттæ, ноджы ма йæ зæгъон, йæ фæсонæрхæджы дæр нал вæййынц æмæ йæхи фæхаты æнахуыр сæрибардзинады дæлбазыр æмæ фæгæрз вæййы фыссынмæ. Иунæг-иу ма йæ разы баззайы поэзийы объект æмæ уый алфæн фæнывæнды йæ оригиналон хъуыдытæ райст-бавæрд дзырдтæ æмæ фразæтæй. Афтæмæй поэтæн цасдæр-бæрцæй бантыстис йæхи аивадон дуне сныв кæнын, чизоны растдæр уаид - саразын. Ахæм индивидуалон бæстыхъæд хонынц удсыгъдæггæнæн, удрæвдауæн, цыран адæм сты æцæг Хуыцауы сконд, уд æмæ цæстæй. Уым авд æфсымæрæн сæ бон у фæцæрын авд боны дæргъы иу æхсæры аппæй æмæ сæхи хатдзысты æлгъæдæй. Хаджеты Таймуразы лирикон хъайтар дæр уыцы Хуыцауысконд удгоймагæн хиуон куынæ уаид, уæд дзы нæ рантыстаиккой мæнæ ахæм тадзгæ-баргæ æмæ хъæрмуд ныхæстæ: «Мæн сындæггай цæуын фæнды зæххыл, куырм лæгау, Искæй амондыл ма скъуырон искуы мæ къæхтæ. Сыфтæр сыфтæрæн уарзон ныхæстæ куы кæна, Уæд сæ базыртæй ма ‘ркалон цины æртæхтæ». Æнахуыр диссаджы оригиналон загъд у, куырм лæгау æй хъавгæ æмæ сындæггай цæуын кæй бафæндыд, уый. Кæуылты трагикон уавæры ис куырм лæг, йæ тæригъæдæй зæхх скъуыдтæ фæкæны, цæстытæй цæхджын доны бæсты тугтæ рахъары æмæ Таймуразы лирикон хъайтар та уыцы уавæры агуры стыр хæрзиуæг, адæмæн сæ царды чи бабæзза зæрдæнцойæн! Уый у, гъе, хорз адæм, æцæг поэзи! Æцæг поэзи та рантысы зæрдæйы рæбынæй æмæ зæрдæмæ фæндаг дæр уымæн ссары. Мæнæн мæхимæ ацы рæнхъытæ афтæ арф бахъардтой, æмæ сæм сусæгæй бæлгæ дæр бакодтон, зæгъын, тæхуды сæ автор æз куы уаин. Æмæ ам мæ зæрдыл æрбалæууыдысты зынгæ уырыссаг поэт М. Луконины ныхæстæ. Йæ чиныг «Продолжение», зæгъгæ, уым разныхасы фыссы: «Еще мне хочется, чтобы эта моя книга стала твоей». Бæгуыдæр, хорз фæндиаг æмæ загъд у, поэтæн йæ иууыл стырдæр бæллиц у, цæмæй йын йæ уацмысты чиныгкæсæг арф айса йæ зæрдæмæ æмæ бамдзæрин уой йемæ. Нæ зонын, Таймуразы искуы бафæндыд æнгæс хъуыды, æнгæс бæллиц зæгъын, фæлæ иу хабар бæлвырд у: Ацы «хивæнд» поэты æмдзæвгæтæй бирæтæ бамдзæрин сты поэзийы хæлæрттимæ æмæ сæм кæсынц хицоны цæстæй. Уый мæн уырны фидарæй, уымæн æмæ йын æгæр стыр аргъ кæнынц, суанг ма йæ гениты æмсæр дæр хонынц. Уыцы «аргъгæнджытæ», чизоны, базарадон экономикæйы цæстæй кæсынц поэзимæ дæр, фæлæ æз семæ разы никуы уыдтæн: Пушкины æмсæр уырысмæ поэт нæма фæзынд, Къостайы æмсæр та - ирон адæммæ. Уый аксиомайы хуызæн у æмæ йæ дзырддаг кæнын аив нæу. Таймураз у курдиатджын оригиналон поэт, рæгъауы ‘хсæн урс уæныг бæрæг куыд фæдары, афтæ цæстæвæрæн у нæ дзырдаивады йæ удвæллой дæр. Бæрзонддæр аргъ æм кæд æмбæлы, уæд уый та равдисдзæн, йæ бæрзонддзинад, суинаг заман, æгæр тагъд кæнын нæ хъæуы кæройнаг хатдзæг аразыны, уымæн æмæ Таймуразы тыххæй уыцы аспекты дзурынæн бирæ моменттæ ис, фæлæ уал уыдон фæуадзæм æмæ æрхизæм реалондæр хабæрттæм, нæ юбиляры сфæлдыстад ифтонг кæмæй у. Уæдæ афтæ. Куыд нæ дзырдаивады иннæ курдиатджын минæвæртты сфæлдыстад, афтæ Хаджеты Таймуразы поэзи дæр хъæзныг æмæ бирæфарсон у, нæ дуджы йæ алцыдæр æндавы æмæ йыл фыссы зæрдиагæй, фæлæ йын уæддæр сæйраг табуйаг у Ирыстон, райгуырæн уæзæг, Къуыдаргом, йæ разы йын уæлейæ исгæ æмæ бынæй ахадгæ темæтæ æмæ проблемæтæ чи æвæрдта, хæххон æрдзы æвæлхатт нывтæ, хъæууон царды колоритон фрагменттæ æмæ деталтæ, мах неппæтдæр зонгæ кæимæ стæм, фæлæ сæ Таймураз йæхирдыгонау кæй уыны æмæ кæй фыссы æмæ ныл, боныфæстагмæ, дис чи æфтауы, эстетикон æнкъарæнтæ нæм чи сабузын кæны, æппæт уыдæттæ. Хъызт зымæг. Лирикон хъайтар – зæронд лæг ( æвæццæгæн ын протатип йæхи фыд у) бады пецы раз æмæ йæ лæдзæгæй арт схъауы. Æмæ «хуылыдз сугты тъизын хъусы». Кæуылты загъд у ацы «тъизын»! Ме ‘взонджы бонтæ мын мæ зæрдыл æрлæууын кодта æмæ мыл ихæнриз бахæцыдис… Уыцы хъызт зымæгон æхсæвы лирикон хъайтары хо та æнцад æнцойæ счъилдысæй уæларынг архайы æмæ « арынджы лæгъзы хыссæ, лæппын арсау тулы!» Кæсут-ма, автор куыд дæсны æгъдауæй спайда кодта ирон адæмон сфæлдыстады æвæрæнтæй: Ис ахæм базон базон: «Арф лæнчы арс ратул батул кæны» (хыссæ). Ахæм деталтæ æмæ нывтæй хъæзныг у нæ юбиляры поэзи æмæ дзы нæ разы сысты рельефон æмæ хуызджынæй хæххон æрдз, хæххон царды фæлгонц, уырнинаг æмæ цасдæр бæрцæй символикон фæлгъуызтимæ дæр. Æнæнхъæлæджы цымыдис мæм фегуырын кодта, Таймураз афтæ кæй зæгъы, ома «цæф арс йæхицæн фæхос кæны цъитийы» уазалæй, уыцы хабар дæр. Уыцы момент куы бакастæн æмдзæвгæйы, уæд фыццаг мæхимидæг ахъуыды кодтон, зæгъын, мæхæдæг дæр хохæй рацæугæ куы дæн, хъæууон цард æмæ æрдзы гæччытæ уынынмæ цырддзæст куы дæн, хистæр лæгтæ æмæ цуанонтæм хъусынæй куынæ ‘фсæстæн, уæд, цæф арсæн йæ «госпитал» цъити кæй басгуыхы, уый куыд никуы фехъуыстон, куыд никуы дзы спайда кодтон ме ‘мдзæвгæты? Мæ цымыдисæй ахæм хатдзæг аразын, æмæ Таймураз иттæг цырддзастæй кæсы, йæ алфæмблай цытæ цæуы, уыдонмæ, уыйадыл хъæууон цард æмæ хохаг æрдзы сусæгдзинæдтæ фæлгъауы хорз, хæссы сæ арæхсджын æмæ уырнинагæй йæ удвæллоймæ, суанг ма дзы новацитæ дæр бацагуры. Мæнæ - ирд цæвиттон: Уары урс мит Къуыдары, Схойы арф кæмтты уад. Æмæ урс-урсид тары Сырд нæ ары бынат. Бæрæг куыд у, афтæмæй «тар» у дзырд «талынг»-ы халдих, уымæй ноджы карздæр ахорæнимæ. Æмæ уымæ æппындæр ницы бар дары карзæй-карздæр эпитет «урс-урсид». Гъе, фæлæ Таймураз ам дæр разындис «хивæнд» æмæ йæ ныфс бахаста «урс-урсид тар» зæгъынмæ. Æз фыццаг-фыццаг нæ разы кодтон ацы ногдзинадимæ, æнæсæрфаты фæстиуæг мæм кастис, фæлæ биноныг куы ахъуыды кодтон, мæхи уыцы сырды бынаты куы авæрдтон, уæд мæ цадæггай бауырныдта авторы новаторондзинад. Æцæгдæр, тымыгъы хъомпалы куы бахауай, уæд адæймаг, кæд йæ алыварс ур-урсид массæ вæййы, уæддæр ницыуал фæуыны æмæ уым сырд дæр ныдздзæгъæл уыдзæн. Цы хатдзæг аразæн ис ам? Уый, æмæ Хаджеты Таймуразы (æмæ канд уый нæ) поэзи кæсын хъæуы лæмбынæг æмæ дзы бирæ ногдзинæдтæ, бирæ цымыдисон нывтæ æмæ хабæрттыл фембæлдзынæ. Æцæг поэзи айсбергæй хъауджыдæр нæу: уæлæмæ дзы цы фæзыны, авд ахæмы та дзы бынæй вæййы æмæ йæ куыничи фена, уæд тугтæригъæд у автор дæр æмæ йæ уды фæстиуæг дæр. Бæгуыдæр, Райгуырæн хъæуы фæлгондз къахыр уаид, сæйраг атрибут - ныййарæг мады фæлгонц дзы ирд æмæ цардæгасæй куынæ зынид, уæд. Таймураз бацархайдта, цæмæй ацы æнусон темæ дæр поэтикон æгъдауæй рафæлгъуыдтаид йæхирдыгонау æмæ уый йæ къухы æфтгæ дæр бакодта. Мæнæ куыд аудаг æмæ рæдаузæрдæ у лирикон хъайтары мад: «Æфстауист къæрмæгæй дæр-иу чысыл дзулы гуыл Нæ фæсарынг дардта йæ сабиты кæстæрæн». Нæ, дохтыр нæ уыд, фæлæ уынгæй фæндаггонау, Мæ уæраджы хъæбæр æрхастон æвдæрст-лыгтæй, – Æвдадзы хосæн-иу мæ хъæдгомы саггомыл Æвæрдта уый дугъы сыф æмæ йæ цæссыгтæ». Цыфæнды куырдиатджын поэтæн дæр Мады зæрдæ хуыздæр равдисын зын уаид. Авторæн йæ бон бацис хуымæтæг деталтæй вазыгджын фæлгонц снывæндын, цыран сæхи æнæуæлдай патетикон хъæлæбайæ равдыстой гуманизмы уæздан æууæлтæ. Иу чысыл хабары тыххæй ма мæ фæнды ам дыууæ ныхасы зæгъын. Поэттæн рагæй фæстæмæ ис æмбæлццон базырджын бæх - Пегас, кæцы сæ хæссы Парнасмæ, поэзийы бæрзонддæр æмæ рæсугъддæр бынатмæ. Таймураз ууыл йæ къух систа, бавдæлд æмæ йын хохы цы байраг ис, уымæй исы Пегасы мондæгтæ, кæд ын галиу æмæ тæлтæг у, уæддæр хъæцы «барæг» æмæ йыл йæ фантазийы базыртæ садзы. «Тæлфаг вæййы байраг, стæй хауаг у цъысымы, Уæд уый тыххæй азымы ма дарут барæджы». Иу бакастæй цыма уæлæнгай ныхæстæ сты адон, фæлæ, мæ хъудымæ гæсгæ та - сæ мидæг æмбæхсы цахæмдæр философон хъуыды ног хуызы. Фæирддæр кæнæм нæ хатдзæг: Пегас кæны тæхгæ, удвæндон размæ хæссы поэты æнæфыдæбонæй. Таймуразы байраг та цæуы æмæ згъоры зæххыл, йæ барæджы хатт цъысымы дæр баппары, фæлæ уый у фæндвидар, ныфсджын, зындзинæдтæн фæразон æмæ боныфæстагмæ сæмбæлдзæн йæ нысаныл. Æнæфыдæбон цардмæ, аивадмæ тырнын Таймуразмæ лæгдзинад нæ кæсы. Æз афтæ æмбарын ацы хабар, хуыздæр вариант агурыныл мæм рæстæг хардз кæнын уæлдай ми кæсид. «Æз хæрзтæй равзæрстон лæгдзинад». Æвæццæгæн нæ фæрæдидзынæн, афтæ куы зæгъон, уæд: цы поэзийы лæджы бæрзонд нысаниуæджы тыххæй арф ныхас нæй, уый бирæ цæмæйдæрты цух у, уымæн æмæ лæджы монументалон фæлгондз хæрзиуджыты æвидигæ хæзна у, цыран мах арæм бирæ актуалон фарстытæн дзуапп. Цыбырдæрæй йæ зæгъæм: лæгмæ лæгдзинад куынæ уа, уæд уый никæй хъæуы, сæрæй къæхты бынмæ сыгъзæрин куы феста, уæддæр. Таймураз уый канд зонгæ нæ кæны, фæлæ йæ хъуыддагæй дæр æвдисы, куыд йе сфæлдыстадон æнтыстытæй, афтæ - æхсæндзарды дæр. Æгæрыстæмæй-иу махæй искæимæ куы фембæлдис, уæд-иу йæ фыццаг фарст уыдис: «Истыгар лæг дæ?» Ацы фарсты алфæн дæр бирæ дзурæн ис,уый фадат нын дæттынц, Таймуразы сфæлдыстады лæгдзинад иртасыны охыл цы бирæ цæвиттонтæ ис, уыдон. Уый хыгъд нын фадат нæй юбилейон цыбыр уацы алцæуыл дзурынæн æмæ та ахизæм ног фарстмæ. Уæлдæр банысанчындæуыд, нæ юбилярæн дæр йе сфæлдыстады астæумагъз фыдыуæзæг кæй у æмæ йыл зæрдиаг æмдзæвгæтæ дзæвгар кæй ныффыста, уыцы хабар. Æниу уый афтæ нæ нысан кæны, æмæ автор – лирикон хъайтары æндæр ницы æмæ ничи æндавы. Нæ. Æцæг поэты сфæлдыстадон фæстиуджытæ канд уыцы адæмы не сты, сæ автор кæй туг æмæ стæгæй у. Уыцы хæрзиуджытæ æмхуызон дих кæнынц æгас дунейы дзыллæтæ æмæ сæ нымайынц сæ удварны æнæфæхицæнгæнгæ хайыл. Таймураз дунемæ цы цæстæй кæсы, уый иунæг мæнæ ацы фразæйæ дæр бæрæг у æмæ дæрдтыл нал дзурдзыстæм. «У Дуне - мæ артдзæст…» Зæй, дам, зæйы хынцмæ гуыры. Ацы æмбисонд, æнæмæнг, хауы поэттæм дæр. Ам мæ зæрдыл æрлæууыдис Къостайы фразæ - «Дуне - мæ аргъуан». Æниу æз афтæ зæгъæг нæ дæн, æмæ Таймураз Къостайы «фæсарц» абадтис. Нæ. Къостайæн «аргъуан» у ахæсгæ нысаниуæгимæ, символикон хуызы атрибут, масштабон метафорæ дæр æй куы схонæм, уæд рæдыд нæ уыдзæн. Таймуразæн та у конкретондæр, предметон, цæстыл ауайын кæны ирон хæдзары къонайы арт. Уыцы артмæ йæхи тавы чидæр, уыцы арт хъарм кæны хæдзарæн йæхи дæр, бинонты дæр, уазæджы дæр. Афтæмæй дуне æмæ артдзæст гармонион æгъдауæй æмдзæрин сты æмæ поэты зæрдæйы æвзæрын кæнынц уарзт æмæ хъæрмуддзинады импульстæ. Æз æй афтæ æмбарын. Таймуразæн характерон миниуæг у поэзийы объекты хуылфмæ арфдæр ныккæсын, йæ мидгуырдз æмæ йын йæ мидгъуыз фенын, æгæрыстæмæй фенæн кæмæн нæй, уый та интуицийы «антеннæтæй» сгарын æмæ йæ фæлгъауын. Уый дæр хауы поэты хивæнд æмæ æппæтмæ цымыдис кæнынмæ, мæнæ афтæ кæй акæнынц, цуанон, дам, цы хох нæ басгары, уый, дам, сырдджын æнхъæлы. Ай дæр–афтæ. Уыйадыл поэтæн удвæндон у æбæлвырд дунемæ абалц кæнын рæстæггай йæ мидхъуыдыты, æнахуыр лабиринты талынг къуымты æмæ фæзалæнты акæны йæ фæндаг ног ахорæнтæ, ног аив нывтæ агуры цырагъы рухсæй, уымæн æмæ йын уыдон дæттынц сæууон фидыц йæ поэзийæн. Цыбыр ныхасæй, зынгæ уырыссаг поэт Б. Пастернакы программон æмдзæвгæйы рæнхъытæ «Во всем мне хочется дойти До самой сути» хицон сты бирæ курдиатджын поэттæн æмæ уыдон нымæцмæ, мæнмæ гæсгæ, æнæдызæрдыгæй хауы Таймураз дæр. Æрхæссæм цæвиттон: «Мæн сындæггай цæуын фæнды зæххыл, æмбарон Хуырыл бурбын сæтæлæг кæдæм лæсы цадæг! Цъингуыр ризгæ цæмæ бæллыд ихы бын фарон, Гъе, цæуыл уыдзæн арты æвзæгтæн сæ кадæг». Ныр куы бафæрсиккам, ома сæтæлæг æмæ цъингуыр цы сæхæдæг сты æмæ цы сæ архайд æмæ сæ поэзийы фактурæйы аккаг цæмæн кæны автор, цы йæ зæгъын фæнды уымæй? Намæ арты æвзæгты кадæг цы хуызæн хъуамæ уа, цæмæн æм цымыдис кæны лирикон хъайтар? Зæгъон ма йæ, ахæм фарстытæн дзуаппдæттæг у поэты интуици, йæ фантази. Æргомдæр дзуапп та мæм ахæм разынид: поэты хъуамæ а-дунейы æндава æппæтдæр æмæ йын уæд æххæст барджыныл ис нымайæн, йе сфæлдыстад дæр хъæзныг уыдзæн мозаикон фидыцæй. Дыууæ ныхасы ма мæ фæнды Таймуразы поэтикон сфæлдыстады иу чысыл моменты тыххæй. Хæдхуыз. Хæдмидис. Хæдбындур. Ацы эпитеттæ характерон сты нæ юбиляры æмдзæвгæтæн æмæ сæ уымæ гæсгæ æз дæр арæх пайда кæнын мæ хаццæгты. Гъе, фæлæ уыдон «хæднысан» кæй нæ вæййынц, уый у ныр мæ зæгъинаг. Уыдон æм æрцæуынц сæхи «къахæй», хъусæй æрбаласæггаг дзы ничи вæййы. Афтæ, æмæ ацы ран бæззон уаид иу уырыссаг поэты ныхæстæй Таймуразы сфæлдыстадæн характеристикæ куы раттиккам, уæд уый: «Не я пишу стихи, они пишут меня». Оригиналон хъуыды у, фæлæ Таймуразыл дæр кæй фидауы, ууыл æз нæ дызæрдыг кæнын. Ам æлхынцъ кæнын мæ фиппаинæгтæ Таймуразы сфæлдыстады фæдыл. Чизоны исчи зæгъа, ома, æгæр лыстæг хабæрттыл амад у йæ юбилейон уац. Æмæ, чизоны, раст «вердикт» уаид, фæлæ мæнмæ афтæ кæсы, цыма иумæйаг бæрзонд ныхасæй конкретон деталтæ æмæ моменттыл дзурын хъуыддагæн пайдадæр у, уымæн æмæ уыдонæй конд вæййы поэзийы объект, уыдон æй кæнынц уидагджын æмæ фæстиуæгджын. Денджызы æрмæст китты йедтæмæ куы ницы уаид, уæд дыккаг бонмæ уыдон дæр бындзагъд суаиккой. Афтæ у поэзийы хабар дæр. Ноджыдæр бирæ сусæгдзинæдтæ рацу-бацу кæнынц гамхуды Таймуразы æмдзæвгæты, уидагджын æмæ къабазджын у йæ тематикæ, фæлæ юбилейон уацы авналæнтæ къуындæг вæййынц æмæ уал уый фæстиуæгæн ам скъуынын мæ ныхас. Æрмæст ма мæ хæрз цыбырæй зæгъын фæнды йæ æнафоны амæлæты тыххæй, уымæн æмæ тугтæригъæд у, æмбисвæндагыл йæ балц кæмæн аскъуыйы, уыцы бæлццон, уæлдайдæр та цæрынхъуаг куы вæййы, уæд. Раст зæгъгæйæ, Хаджеты Таймуразы æнафоны мæлæт тынг фæриссын кодта йæ поэзийæн бæрзонд аргъæнджыты зæрдæтæ. Уый ссадвæдыл нæ поэттæй (æмæ канд уыдон нæ) бирæтæ ныффыстой зæрдæмæхъаргæ номарæн æмдзæвгæтæ, цыран равдыстой сæ карз хъынцъым, растдæр зæгъгæйæ та уыдон мидæг ирд æмæ уырнинагæй разындис сæ коллегæйы сфæлдыстады ахадындзинад, йæ æнæординарондзинад, йæ феномен. Уыцы номарæнтæ афтæ сбирæ сты æмæ сæ æнæхъæн чиныг рауадис. Йæ мæлæты фæстæ ма ахæм массон хъынцъым бавзарын кодта Иры дзыллæйæн дзæнæтыбадинаг Джыккайты Шамилы æвирхъау трагедии. Уый нысан кæны афтæ, æмæ сæ дыууæйы хуызы дæр нырыккон ирон дзырдаивад фессæфта йæ зæрингуырдтæй дыууæйы, æрцыдис ыл стыр зиан, сæ бынæтты чи балæууа, ахæмтæ нæм цырагъы рухсæй агургæ куы систы, раст уыцы рæстæджы. Ноджыдæр æй фæбæлвырддæр кæнæм, цæмæн афтæ тынг фæрыстысты æвзонгæй, кардзыдæй нæ поэттæ Таймуразы фæхъуыдыл? Уымæн æмæ уый уыдис æргом æмæ хæларзæрдæ адæймаг, æнæхин, иуцахъ-иураст, æмгаруарзаг, зыдта, мæгуыр фынджы фарсмæ адджын къæбæр хæрæн кæимæ ис, уыцы лæппуты æмæ йын йæхиуыл дæр уыдысты æнувыд, уæлдайдæр та цыфæнды мæстджынæй дæр йæ цæсгом хъæлдзæг хуыз кæй æвдыста, оптимистон æнкъарæн æй иунæгæй кæй никуы уагъта, уымæ гæсгæ дзы ничи фæллад… Æниу поэты уыцы миниуджытæ дардыл ныхасаг сты, фæлæ мæнæн мæхи дæр йæ æнафоны мæлæт тынг фæриссын кодта æмæ йыл мæхирдыгонау ныффыстон æмдзæвгæ «Разæнкъарæн монолог», зæгъгæ, æмæ уый дæр бахауд, уæлдæр цы чиныджы кой скодтон, уырдæм… ХЪОДАЛАТЫ Герсан
