Tejen derýasynda suw ýok, sebit ýaşaýjylary uly alada galdy
“Ýaplarda suw ýok, bagtymyza ýagyş ýagyp, boldugyna görä, ekinlerimiz näme-de bolsa suw içdi” diýip, habarçymyz bilen anonimlik şertinde gürleşen daýhan oba adamlarynyň suw ýagdaýy barada oturan-turan ýerlerinde gürrüň edýändiklerini aýtdy.
Ýaşaýjy wideo çap edip, ýurtdaky suw aladalaryna ünsi çekdiBu aýdylýanlary golaýda TikTokda paýlaşylan bir wideo hem tassyklaýar. Wideony paýlaşan ýaşaýjy “Ine, şu görýäniňiz Tejen derýasynyň 1-nji gatlasy” diýip, derýanyň gurap galan hanasyny görkezýär we ‘görşüňiz ýaly, suw akanok” diýýär.
Soňra ol Tejen derýasynyň Birinji suw howdany diýilýän ýeri, gatlalary görkezýär, ozal dolup suw akan ýerleriň indi gurap galandygyna ünsi çekýär.
1950-nji ýylda gurlan suw desgasynyň ýanynda düşürilen wideonyň ýüzünde “Tejen derýa, 1-nji gatla. Sarahs, Gaňňaly. Aprel/2026” diýlen ýazgy goýlupdyr.
Türkmen metbugaty, berk döwlet senzurasy sebäpli, ýurtdaky suw aladalary, tebigy hadysalar, gurakçylyk ýa suw joşgunlary barada adatça öz wagtynda maglumat bermekden saklanýar.
Azatlygyň habarçylary, ýerli hünärmenler we daýhanlar ýurtdaky suw aladalary barada uzak wagt bäri habar berýärler.
Ahal welaýatynyň Tejen, Sarahs etraplarynyň kärendeçileri bilen gürleşen habarçymyz oba adamlarynyň emele gelen ýagdaýdan ‘gaty biynjalyk’ bolýandyklaryny, ýöne hökümetden ‘netijeli çözgüde garaşmaýandyklaryny’ belledi.
Daýhanlardan pul ýygnaldy, ýaplar gazylmadyBirnäçe kärendeçiniň tassyklamagyna görä, mart aýynyň başynda daýhanlardan ýaplarda geçiriljek gazyş işleri üçin pul ýygnalypdyr.
“Her potratçynyň 200 manat bermegini talap etdiler. Emma doly gazman, ekskowatorçy ilki başda ýaplaryň 100-150 metr çemesi ýerini gazyp, ‘tehnika hatardan çykdy’ diýip bir durdy, soň dizel ýangyjym, ‘salýarkam ýok’ diýip iki durdy. Ýöne kim goşmaça pul berse, ýagny kireýini berse welin işledi” diýip, bir daýhan aýtdy.
Onuň sözlerine görä, öňünden pul ýygnalan hem bolsa, ekskowatorçy olaryň ýaplaryny doly gazyp bermändir we aprel aýynyň başynda başga ýere geçirilipdir.
Nägile bolan bolan daýhanlar 200 manatdan pul ýygnap berdik, emma biziň potradymyzyň ýanyndan geçýän ýap gazylmady diýip, häkimlige arz edýärler.
“Ýaplar doly gazylmady, indi bize suw ýok diýip barsak, ‘öz potradyňyzyň golaýynda ýap gazyp başlanyny görüp, sizem pul beren bolsaňyz, beýle kyn güne düşmezdiňiz’ diýen jogaby eşitdik. Potratçylar her ýyl bergili çykýar. Şu sebäpden häzir potrat ýerlerini taşlaýan adamlaryň sany köpelýär” diýip, kärendeçi häkimiýetleriň adamlary has kyn güne düşmek ähtimallygy bilen gorkuzýandyklaryny hem öňe sürdi.
Onuň tassyklamagyna görä, arçynlar kärende ýerini taşlajakdygyny aýdan daýhanlara atlarynyň şertnamadan aýrylmajakdygyny aýdýar.
Ýerini taşlajaklara 'haýbat atylýar'“Eger-de ýer biziň adymyzda galsa, şertnama resmi ýagdaýda bozulyp, ondan çykmasak, biz ýene bergili çykarys” diýip, söhbetdeşimiz bu ýagdaýyň köp adamy gaty uly alada goýandygyny gürrüň berdi.
Potratçylar öz aralarynda ‘potradyna seretmän, döwlet baýlygyna biparh garady, geleňsizlik etdi’ diýip, bizi jogapkärçilige hem çekip bilerler diýip gürrüň edýärler, ‘adamlar iki oduň arasynda galana döndi’ diýip, ýerli hünärmen aýtdy.
Türkmen häkimiýetleri ýylyň-ýylyna ýurtda daýhanlar üçin zerur bolan ähli şertiň döredilýändigini aýdýarlar. Emma daýhanlar suw, dökün tehnika meseleleriniň çözülmeýändigini, bergili ýa-da hutma-hut çykýan daýhanlaryň öz ýetişdiren bugdaýyndan ogurlap, 2 halta uny, kepegi hem ‘aw hasaplamagynyň' adaty zada öwrülendigini gürrüň berýärler.
Ozalky suw gurluşykçy inžener, häzir Awstiýada ýaşaýan Nurmuhammet Hanamow Tejen derýasynyň suwunyň ýurduň oba hojalygynyň ösdürilmeginde, iş orunlarynyň köpelmeginde ozal ‘ägirt uly rol oýnandygyny’ aýtdy.
Onuň sözlerine görä, 1950-nji, 60-njy ýyllar aralygynda gurlan suw howdanlary ozal bahar aýlary joşýan derýanyň ummasyz köp ýeri, şol sanda Tejen şäherini hem basýan bol suwunyň ýygnalyp, soň derýanyň ýyl boýy suwly bolmagyny, ekerançylyk ýaplarynyň suwdan dolup akmagyny üpjün etdi.
Garagum kanalynyň gömülmegi Tejen derýasyna 'zarba urýar'Garagum kananalynyň gurulmagy we onuň suwunyň 1960-njy ýyllaryň ortalarynda Tejene gelmegi bilen, Hanamowyň sözlerine görä, Eýran tarapynda uly bent guruldy we, sowet ýolbaşçylarynyň goňşy ýurda suw kömegini etmek barada gelen karary Tejen, Saragt sebitlerini suw bilen üpjün eden derýanyň serhetden aňyrdan gelýän suwunyň düýpli azalmagyna sebäp boldy
Ýöne, Garagum kanalynyň bir şahasynyň Tejen derýasyna seplenmegi bilen, ummasyz köp ýere gowaça ekilse-de, sebitde suw meselesi kän duýulmady.
Hanamowyň tassyklamagyna görä, türkmen häkimiýetleri soňky otuz ýylda ne Garagum kanalyna, ne-de öň ummasyz serişde harçlanyp gurlan howdanlara ideg etdi.
"Indi Garagum derýasy diýlip atlandyrylýan, öň içinde gämiler ýüzen, onlarça kanal gazyjy işlän kanalyň hem 'köp ýeri dyzyňy çermäp geçip bolýan akaba öwrüldi' diýen habarlary alýarys" diýip, Hanamow aýtdy.
Ozalky suw gurluşyk inženeri çykalgany Garagum kanalynyň hemme ýeriniň gazylyp, düýpli ideg astyna alynmagynda görýär.
"Köp ýeri gömlen kanal indi gelýän suwlary geçirip bilmeýär, köp suw ýolda ýitirilýär we hökümet ýüzüni basymrak kanala tarap öwürmeli, gerekli serişdeleri goýberip, köp adamy häzir kanal gazmak işinde, soň oba hojalygynda iş bilen üpjün etmeli" diýip, ol sözüni jemledi.
Ahaldaky habarçymyz bilen gürleşen adamlar Tejen derýasynyň diňe ekerançylyk ýerleriniň däl, eýsem ýerli ilatyň, geňeşlikleriň, daýhan birleşikleriniň mallarynyň hem esasy suw çeşmesi bolup durýandygyny, bu suwy ýitirmegiň sebitdäki abadançylygy, ýaşaýyş şertlerini ýitirmek boljakdygyny aýtdylar.
Habarçymyz häkimiýetler bilen gürleşip, ýurtda ýitileşýän suw meselesi barada resmi düşündiriş alyp bilmeýär.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.