Од училници до ТикТок, кинескиот притисок на мека моќ се шири на Балканот

Додека големите инвестиции на Кина привлекуваат внимание низ цела Европа, Пекинг се свртува кон потивка форма на влијание на Балканот: стипендии, универзитетски размени и млади студенти кои го делат својот живот во Кина со публиката дома.

Ова вклучува можности за студирање финансирани од Кина кои нудат бесплатни дипломи, стипендии и пристап до брзорастечки универзитети. Многу од тие студенти ги споделија своите искуства и на социјалните медиуми каде што привлекоа значителен број следбеници, додека други беа претставени во официјалните кинески медиуми или институции.

„Се пријавив на курс по кинески за забава, бидејќи тоа беше нов јазик што никогаш порано не го научив“, изјави за Радио Слободна Европа, Ера Кернаја, 24-годишна девојка од северна Албанија, која сега студира компјутерски науки на Универзитетот за наука и технологија Кунмин во кинеската покраина Јунан.

„Доколку некој ме прашаше пред три години, ќе речев дека Кина е затворена, комунистичка земја, но сега, мојот став целосно се промени“, вели Кернаја.

Иако Пекинг е најпознат во регионот по инфраструктурни проекти, заеми и технолошки партнерства вредни милијарди долари, образованието се појавува како потивок канал каде што Кина ги обликува перцепциите. Тоа е особено точно кај помладите генерации, кои, според анкетите, се поприемчиви кон прикажувањето на Пекинг како бенигна и одговорна сила.

„Сакав да го променам мислењето што го имаат Албанците за Кина и да им кажам да не веруваат во сè што гледаат“, вели Кернаја, која откако живее во Кина од 2023 година почна да објавува за своето искуство на нејзиниот ТикТок профил и сега има повеќе од 8000 следбеници.

На Пекинг, велат аналитичарите, овие програми им служат за долгорочна цел: негување лични мрежи, поволни наративи и идни професионалци кои имаат животно искуство со Кина и се подготвени да го споделат тоа дома. Ова поттикнување на мека моќ обезбедува важен додаток на нејзиното растечко политичко и економско влијание на Балканот и би можело да донесе поприемчива публика за напорите на Кина да го прошири својот економски дострел и да ги потврди своите интереси.

„Пекинг има интерес да донесе што е можно повеќе меѓународни студенти и научници во Кина“, изјави за РСЕ Стефан Владисављев, експерт за улогата на Пекинг на Балканот во Фондацијата БФПЕ, тинк-тенк со седиште во Белград.

„Се обидува да се позиционира како обезбедувач на развој, а присуството во Европа е многу важен аспект на нивниот глобален дострел“.

Меката моќ на Кина достигнува неочекувана основаИскуството на Кернаја одразува поширок тренд што се одвива низ целиот Балкан, каде што можностите за кинеско образование дури предизвикаа интерес кај земји како Албанија и Косово, кои остануваат силно прозападни во нивната политичка ориентација поради историската американска поддршка за нивната државност и демократија.

Албанија и Косово - поврзани со заеднички политички, јазични и културни врски - се неверојатни места за кинески продор на Балканот. Регионалното влијание на Пекинг генерално се прошири од Србија, каде што Белград привлече милијарди долари инвестиции и создаде длабоки политички врски.

Србија се издвојува како најнапреден партнер за образование на Кина во регионот, домаќин на три институти „Конфучие“ и поддржува настава на кинески јазик во десетици училишта. Во својата 20-годишна историја во Србија, бројот на посетители порасна од неколку десетици на неколку стотици годишно, а соработката во образованието е зајакната со неколку нови билатерални договори потпишани во 2018 година.

„Ако Кина има упориште во Западен Балкан, има и упориште во Европа“, рече Владисављев.

Но, кинеската мека моќ, главно преку образовни програми и ширење на социјалните медиуми, има некои рани успеси и на други места во регионот.

Институтот Конфучие во Албанија, каде што Кернаја научи кинески јазик и доби насоки за аплицирање за стипендија, е еден од највидливите канали за образовна размена во рамките на Универзитетот во Тирана.

Се опишува себеси како „невладин, непрофитен образовен институт“ ко-домаќин со Пекиншкиот универзитет за надворешни студии, кој нуди настава на кинески јазик и културни програми. Исто така, нуди стипендии и им помага на студентите да аплицираат на различни нивоа, вклучително и на поединечни универзитети или на федерално и национално ниво во Кина.

Овие институти постојат насекаде во Западен Балкан, освен во Косово, чија независност не е признаена од Кина и како резултат на тоа нема формално претставување од Пекинг.

Институтите Конфучие се соочуваат со сè поголем надзор низ цела Европа и на други места, а неколку влади ги затворија поради загриженост за академската слобода и политичкото влијание.

Но, низ поголемиот дел од Балканот, младите луѓе сè повеќе ги сметаат за вредни почетни точки за потера по економски и образовни можности.

Експертите кои го следат кинескиот ангажман во регионот велат дека личните приказни и искуства споделени од локалните студенти кои студираат во Кина имаат влијание и се чини дека следат прирачник копиран од други западни земји, вклучително и САД.

„Кина зема „страница од книгата“ на земјата што најдобро ја спроведува меката моќ: а тоа е САД“, рече Владисављев.

Стипендии, размени и ограничена документацијаОбразовниот досег на Кина на Балканот е изграден врз мешавина од програми: стипендии од кинеската влада, грантови поврзани со Институтот Конфучие, договори на универзитетско ниво и краткорочни курсеви за обука.

Бидејќи програмите се разликуваат многу по земја и година - и бидејќи кинеските и локалните балкански институции не објавуваат сеопфатни податоци - нема јасна јавна евиденција што покажува колку балкански студенти студирале во Кина со текот на времето.

РСЕ откри дека неколку албански студенти кои студираат во Кина се појавиле и во кинеските државни медиуми, вклучувајќи ја и албанската подружница на Кинеското радио Интернешнл (CRI), кое е под капата на главниот државен радиодифузер на Кина, CGTN, каде што споделиле позитивни извештаи за своите искуства.

Анкетите на јавното мислење во Албанија, вклучувајќи го и Барометарот за безбедност на Албанија, покажуваат дека ставовите за Кина остануваат во голема мера неутрални, иако позитивните перцепции малку се зголемија во последните години.

Во меѓувреме, и покрај тоа што нема институционална соработка во Косово, индивидуалните студенти - честопати од дијаспората распространета низ Европа и Северна Америка - сè уште го наоѓаат патот до Кина и ги споделуваат своите искуства со младата популација во земјата.

Влера Келменди, студентка родена во Косово која мигрирала во Норвешка, во интервју за локалната телевизија ATV во 2025 година изјави дека ја избрала Кина од љубопитност, опишувајќи едно многу позитивно искуство таму.

Келменди, која одби да зборува за РСЕ го документира својот живот во Кина на својот јавен профил на ТикТок со повеќе од 16.000 следбеници, достигнувајќи до публиката во Косово каде што јавното мислење кон Кина сè уште е во голема мера негативно.

Иако нема официјални курсеви по кинески јазик во Косово, вработените во Институтот Конфучие во Тирана рекоа дека забележале растечки интерес од студентите во Косово.

„Би сакале да видиме студенти од Косово да учат кинески. Ќе се потрудиме да им создадеме можности доколку се спремни“, изјави за РСЕ Женг Баогуо, директор на Институтот Конфучие во Тирана.

Кога студирањето во странство ќе стане дигиталноНа помалку од два часа од Косово, Кадир Исмајли, 26-годишен студент од Северна Македонија, имаше многу полесен пат до Кина.

Иако првично сакал да студира на друго место, етничкиот албански студент рече дека добил кинеска државна стипендија за магистерски студии во покраината Јунан преку помош на неговата амбасада.

Како и другите, Исмајли изградил повеќе од 31.000 следбеници на ТикТок, каде што објавува постови за својот живот во Кина.

„Го отворив ТикТок поради бизнис, но кога ќе видам нешто интересно таму, го објавувам. Дома, луѓето ми велат дека не знаеле каква е всушност Кина“, изјави тој.

Во текот на изминатата деценија, околу 100 македонски студенти студирале во Кина преку јазични и целосни програми за студии.

Студија за кинеското влијание во Северна Македонија спроведена од скопскиот тинк-тенк „Естима“ покажа дека „перцепцијата за угледот на Кина во Северна Македонија е мешана слика која има тенденција да биде попозитивна кај луѓето кои имале директно искуство и интеракција со Кина и кинеските засегнати страни“.

Според податоците на „Естима“, бројот на кинески стипендии за студенти од Северна Македонија е во пораст од 2005 година.

Програмите за образование на кинески јазик се прошируваат и на други места.

Црна Гора има Институт „Конфучие“ од 2015 година и испратила повеќе од 100 студенти во Кина во тој период, според извештај од Центарот за анализа на европски политики.

Во Босна и Херцеговина постои формален договор за образовни размени со Кина, а програмите финансирани од Кина продолжуваат да растат, особено преку Универзитетот во Источно Сараево, каде што повеќе од 170 студенти учествувале во програми за размена со седиште во Кина.

Меѓу таа група е и Ана Јашаревиќ, 23-годишна девојка која студирала на одделот за кинески јазик на Универзитетот во Источно Сараево.

Таа ја поминала изминатата година на Универзитетот во Вухан со неколку други колеги од факултетот.

„Кога пристигнавме, беше малку културен шок бидејќи е сосема различно“, рече таа.

Но по дипломирањето, таа сега вели дека планира да се запише на магистерски студии во Кина.

„Ми се допадна таму, иако разбирам дека на многу луѓе не им се допаѓа начинот на кој работат. Бев во многу градови, ја обиколив земјата и се чувствував безбедно насекаде“, раскажа таа.

Соработка на текстот Мила Манојловиќ, Марија Аугустиновиќ-Стојак и Петар Клинчарски