Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлінеді: доллар бағамы қалай өзгеруі мүмкін?
Ұлттық қордан бөлінетін 6,5 триллион теңге қайда жұмсалады?
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазанда Қазақстан халқына Жолдауында 2027 жылды Жалпыхалықтық құрылыс жылы деп жариялады. Ел бойынша жолдар, ауруханалар, мектептер, стадиондар және басқа да нысандар салынады. Бұған қажетті қаражаттың басым бөлігі - 6,5 триллион теңге - Ұлттық қордан бөлінеді.
Теориялық тұрғыдан алғанда, мұндай транштар - "монетарлық серпін" (импульс). Қарапайым тілмен айтқанда, экономикаға орасан зор ақша массасын құю.
Осындай жаңалықтардан кейін қазақстандықтарды "Бұл доллардың күрт өсуіне және теңгенің әлсіреуіне әкелмей ме?" деген сұрақ мазалай бастады. Біз бұл тақырыпта экономистердің пікірін білдік.
Миллиардтар экономикаға бірден түспейді
Қаражат бірден емес, бөліп беріледі. Барлық 6,5 триллион теңге нарыққа бір мезетте шығарылмайды. 2026 және 2027 жылдары 2 триллионнан, ал 2028 және 2029 жылдары 1,5 триллионнан бөлінеді. Бұл туралы ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Әмрин мәлімдеді.
Нәтижесінде, оның айтуынша, бөлінген ақшаның фискалдық әсері шамалы болады: зерттеулерге сәйкес, ақша массасының 10 пайызға артуы екі жыл ішінде инфляцияның бір пайыздық тармаққа өсуіне әкеледі.
Сонымен қатар 1,5 триллион теңге Қазақстандағы жалпы ақша массасының (56,2 триллион теңге) аясында аса қомақты сома емес. Сондықтан Азамат Амриннің пікірінше, бұл қаражаттың инфляцияға және басқа да көрсеткіштерге әсері мардымсыз болады.
Ұлттық қордан құйылатын қаржы теңге бағамына қалай әсер етуі мүмкін?
Экономист Арман Бейсембаев 6,5 триллион теңге сомасы халықты шошытатынымен келісті. Бірақ ол бұл қаражаттың "қоржыннан" бір күнде алынып, нарыққа тасталмайтынын баса айтты. Бұл сома 3 жылға, ал әр жылдың ішінде айларға бөлінген. Осының бәрі экономика үшін шок әсерін азайтады.
Бұл валютаға қандай да бір әсер етуі тиіс пе? Жалпы, иә. Мемлекет ауқымды құрылыс бастағанда, шетелден көптеген импорттық жабдықтар, металл, техника мен материалдар сатып алуы қажет, ол үшін бизнес пен мердігерлерге валюта керек. Бұл қосымша сұраныс тудырады, ол теория жүзінде теңгені әлсіретуі мүмкін.
Онда неге доллар мұндай "құйылымдардан" кейін шарықтап кетпейді? Себебі, сарапшының сөзінше, Ұлттық банк "айналау" (зеркалирование) механизмін қолданады. Қарапайым тілмен айтқанда: Ұлттық қордан мемлекеттік шығындарға теңге алынғанда, Ұлттық банк осы теңгерімсіздікті теңестіру және бағамды күрт ауытқулардан "қорғау" үшін биржада қатарлас операциялар жүргізеді.
Бірақ мұнда да көптеген "бірақ" пен сұрақ бар.
Валюта нарығында қазірдің өзінде белгілі бір теңгерімсіздік бар: бейрезиденттер де, Ұлттық қормен жүргізілетін айналау операциялары да, мұнай бағасының өсуі де бар. Тағы да айта кетерлігі, валюта нарығына тікелей шетелдік инвестициялардың да келіп жатқанын жоққа шығаруға болмайды. Осының бәрі валюта нарығында шетел валютасына деген сұраныстан гөрі ұсыныс көп болатын теңгерімсіздікті тудырды. Бүгінгі таңда бұл теңгерімсіздік әзірге азды-көпті сақталып тұр. Сондықтан бізде бағам, шыны керек, қатты нығайды. Ал алдағы уақытта теңгерімнің қалай қалыптасатыны әзірге онша түсінікті емес.
Дәйексөз авторын қосу
Сурет қосу
Арман Бейсембаев
Экономист
Теңге бағамын ұстап тұруға қандай құралдар көмектеседі?
Арман Бейсембаев бағамның бір доллар үшін 550 теңгеге дейін "ұшқан" жағдайын еске салды. Оның айтуынша, Ұлттық банк бұл құлдырауды екі тетік арқылы ішінара тоқтатты:
Базалық пайыздық мөлшерлемені көтерді.
Айналау операцияларын іске қосты (алдымен алтын бойынша, кейін валюта сату бойынша).
Сарапшының сөзінше, бұл әрекеттер нарықты ұстап тұрды: жыл басына қарай бағам бір доллар үшін 505 теңгеге дейін төмендеді, ал сыртқы оқиғалар (Иран төңірегіндегі қаңтығыс) аясында ұлттық валюта 440-қа дейін нығайды, содан кейін түзетіліп, 450 теңге төңірегінде қалды.
Теңгенің тым нығаюы мәселе ме? Бір жағынан - иә. Алғашқыда ұлттық валюта неғұрлым мықты болса, соғұрлым жақсы болып көрінуі мүмкін. Алайда сарапшы теңгенің шамадан тыс нығаюы әрдайым тиімді емес екенін түсіндірді:
Мемлекетке шығындарды өтеу үшін жергілікті валютада белгілі бір сома қажет. Егер ұлттық валюта қатты нығайса, сол соманы алу үшін валюталық резервтерді әлдеқайда көп жұмсауға тура келеді.
Шамадан тыс күшті бағам импорттық тауарларды жасанды түрде арзандатады. Соның салдарынан жергілікті бизнеске ел ішінде бірдеңе өндіру тиімсіз болып қалады - отандық тауарлар шетелдік баламалармен бәсекелестікте ұтылады.
"Сондықтан бағамның тым нығаюына жол беруге болмайды. Ұлттық банк теңгенің шамадан тыс қымбаттауына жол бермейді деп ойлаймын. Екінші жағынан, айналыстағы операциялар оның қатты әлсіреуіне де ерік бермейді. Дегенмен доллар бағамы бақылауда болады. Ал ұлттық валютаның шектен тыс нығаюын күтпеймін, бұл екіталай", – деп бөлісті Бейсембаев.
Экономистер доллар бағамына қатысты қандай болжам жасап отыр?
Ұлттық қордан бөлінетін транштар мен олардың бағамға әсері мәселесіне қайта оралсақ, экономист мынадай жағдайды алға тартады: ірі трансферттерге қарамастан, доллардың бақылаусыз құлдырауы немесе шарықтауы екіталай.
"Менің түсінуімше, белгілі бір дәліз сақталады. Шамамен қазір біз сол шектің ішіндеміз. Бағам шамамен 450-ден 480–490, мүмкін 500 теңгеге дейінгі аралықта тұруы ықтимал. Яғни, осы 50 теңгелік дәліз сақталуы мүмкін", – деп атап өтті Арман Бейсембаев.
Бірақ бұл қандай де бір сыртқы шоктар болмаған жағдайда ғана. Шартты түрде айтсақ, егер мұнай бағасы кенеттен барреліне 60–70 долларға дейін күрт түсіп кетсе. Бірақ ондай кезде де бағам бірден құлдырап кетпейді.
Алдымен нарық жағымсыз сценарийге сақтықпен қарап, бағамға мұнай кірісінің ықтимал төмендеуінің бір бөлігін ғана есепке алады. Ал мұнай сатудан түсетін валюталық түсімнің нақты тапшылығы, бұрын жасалған келісімшарттар мен жеткізілімдерге байланысты экономикаға 3–5 ай кешігумен жетеді.
Сонымен қатар айналы операциялар да тұрақтылыққа ықпал етеді. Ал Ұлттық қордан алынатын қаражат қалай болғанда да бағамды қолдап, оның нығаю жағына қарай қысым жасайды. Яғни, бағам тұрақтылығының операторы, шамасы, Ұлттық банк болмақ.
Дәйексөз авторын қосу
Сурет қосу
Арман Бейсембаев
Экономист
Қаржы сарапшысы Андрей Чеботарев теңгенің нығаюы немесе құлдырауы төңірегіндегі қорқыныш тым асыра сілтелгенімен, ал "доллар алдымен 350, содан кейін 550 болады" деген сияқты апатты сценарийлердің ешқандай негізі жоқ екендігімен келісті. Сарапшының пікірінше, барлық құпия айғайлаған тақырыптарда жиі назардан тыс қалатын бір түйінді сөзде – "созылмалы" дегенде жатыр. Қысқаша айтқанда:
Бұл ақшаның біржолғы құйылуы емес.
Нарық бұл көлемді оңай "қорытады".
Дүрбелеңге салынбай, есептеп көрейік. Президент Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңгені инфрақұрылымға бағыттауды тапсырды. Бұл бір мезетте алу емес, 2029 жылдың соңына дейінгі ағын. Яғни, бұл нарыққа бірден төгіле салған бір қап ақша емес. 2027 жылға арналған 2 триллион теңге – бұл айына шамамен 170 миллиард теңге. Енді мұны нарықпен салыстырыңыз. 2026 жылдың қыркүйегінде KASE-дегі валюталық сауда-саттықтың жалпы айналымы айына 10,4 миллиард долларды құрады, орташа күндік көлем – 474 миллион доллар. Яғни, барлық трансферттер бір күндік сауда көлемінен де аз. Иә, бағамға әсері сөзсіз болады, өйткені бұл бәрібір ұсынысты кеңейтеді. Бірақ мен оның қатты ықпал ететініне сенбес едім. Бір айдың ішінде 6,5 триллион теңгенің бірден құйылуы бағаны да, бағамды да шынымен шайқалтар еді.
Дәйексөз авторын қосу
Сурет қосу
Андрей Чеботарев
Қаржы сарапшысы
Неге бағамның күрт құбылуы доллардың өзінен де "қауіптірек"?
Қаражат құйылған сәтте инвесторлар мен азаматтарды ұлттық валютаның күрт нығаюы немесе құлдырауы жиі қорқытады. Алайда Арман Бейсембаев валюта нарығындағы ең қауіпті нәрсе бағамның өзі емес, құбылмалылық – яғни "валюталық әткеншектер" екенін атап өтті.
"Экономика импортқа тәуелді болғандықтан, кәсіпкер ретінде бір жылға бизнес-жоспар құруыңыз керек. Тиісінше белгілі бір құрал-жабдықтарды, тауарларды немесе қызметтерді сатып алуға келісімшарттар жасай бастайсыз. Әдетте онда валюта бағамы көрсетіледі. Егер оны бекітіп алмасаңыз, валюталық тәуекелдерге тап боласыз. Ал бізде экономикада үлкен мәселе бар: валюталық тәуекелдер нашар сақтандырылады. Яғни, кәсіпкерлердің көпшілігінде валюталық ауытқулардан қорғаныс мүлдем жоқ", – деп түсіндірді сарапшы.
Сонымен қатар Ұлттық банк қазіргі уақытта бағаның күрт өсуі мен деструктивті валюта дауылдарының алдын алу үшін әлеуетті ауытқуларды тегістеуге арналған құралдардың толық қуатына ие, деп қосты экономист.