Үкіметтің отставкасы және вице-президенттің тағайындалуы. Құрылтай сайлауынан кейін не болады?

23 тамызда Қазақстанда жаңа бірпалаталы Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өтті. Алайда еліміздегі саяси өзгерістер тек жаңа заң шығарушы органды жасақтаумен шектелмейді. Саясаттанушылар Tengrinews.kz тілшісіне сайлаудан кейін қазақстандық билік жүйесінде қандай трансформациялар күтілетінін және келесі кезеңдер қандай болатынын айтып берді.
Алғашқы Құрылтай: дауыс санаудан кейін не болады?
Сайлау қорытындысын шығару, Құрылтайдың жаңа құрамын және министрлер кабинетін жасақтау тәртібі Конституциямен және тиісті нормативтік актілермен қатаң регламенттелген.
Сайлаудың ресми нәтижелерін Орталық сайлау комиссиясы жариялайды. Құрылтайға 5 пайыздық сайлау шегінен өткен партиялар ғана кіре алады. Жаңа Парламентте партиялық тізім бойынша сайланған 145 депутат болады. Олардың өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды.

Сайлау қорытындысы анықталып, депутаттардың өкілеттігі ресімделгеннен кейін Президент Құрылтайдың бірінші сессиясын шақырып, депутаттардың ант беру рәсімін өткізеді. Саясаттанушы Тайыр Нығманов дәл осы бірінші сессияның ашылуымен жаңа шақырылымның өкілеттігі басталатынын түсіндірді.

"Заң бойынша бірінші сессияны шақырудың шекті мерзімі - Құрылтай сайлауының нәтижелері жарияланғаннан кейін 30 күннен кешіктірілмейді. Қалыптасқан саяси дәстүр бойынша бірінші сессияны Мемлекет басшысы ашады. Палатаның ішкі құрылымы конституциялық заңмен реттеледі. Құрылтай құрамында 8-ден аспайтын комитет құрылуы мүмкін. Комитет төрағалары депутаттардың өздері ұсынған әрбір кандидатура бойынша ашық дауыс беру арқылы сайланады", - деп атап өтті Нығманов.

Құрылтай кадрлық және бақылау салаларында бірқатар маңызды өкілеттікке ие болады. Атап айтқанда, сайланғаннан кейін депутаттар Премьер-министр мен вице-президент кандидатураларын бекітуге, сондай-ақ жекелеген конституциялық тағайындауларды, соның ішінде Конституциялық Сот мүшелерін келісуге қатысады.
Тағы бір маңызды өкілеттік - атқарушы билікке парламенттік бақылаудың күшеюі болмақ. Мәселен, депутаттар Жоғары аудиторлық палатаның жұмысын қадағалап, үкіметтің жекелеген мүшелеріне сенімсіздік білдіруге және оларды қызметінен босатуға қол жеткізе алады.
Жаңа Құрылтайда күштер қалай бөлінеді?
Партиялардың сайлауалды бағдарламалары мен идеологиялық ұстанымдарын талдай келе, Тайыр Нығманов Мемлекет басшысының бастамаларын қолдаудың жалпы бағытына қарамастан, партиялар арасында айтарлықтай айырмашылықтар сақталғанын баса айтты. Сарапшының пікірінше, додаға түскен партиялардың саяси спектрі ел дамуының әртүрлі бағыттарын - бизнесті қолдаудан бастап әлеуметтік қорғау мен экологияға дейін қамтиды:

"Әділет" партиясы өзін центристік партия және негізгі саяси күштер шоғырланатын "гравитациялық ядро" ретінде танытады.
"Ақ жол" партиясы дәстүрлі оңшыл бағыттағы саяси партия ретінде әрекет етеді.
Respublica партиясы экономикаға, прагматизмге және кәсіпкерлікті қолдауға басымдық береді.
Қазақстан Халық партиясы (ҚХП) мен Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ЖСДП) солшыл қанатты өзара бөліседі. Екі партия да социалистік құндылықтарды жариялап, әлеуметтік көмекке баса назар аударады, алайда ЖСДП оппозиция мәртебесіндегі жұмыс тәжірибесін ерекше атап өтеді.
"Ауыл" партиясы ел тұрғындарының шамамен 40 пайызын құрайтын ауыл халқына иек артып, консервативті құндылықтарды ілгерілете отырып, аграрлық партия нишасын иеленіп отыр.

Фото © Tengrinews.kz / Нұрлан Әлжабаев
Құрылтайды кім басқарады?
Тағы бір маңызды мәселе - жаңа Парламенттің төрағасы кім болатыны.
Қазақстандықтар үшін үйреншікті екіпалаталы модельден айырмашылығы, енді бүкіл заң шығарушы билік бір органда шоғырланған. Сондықтан Құрылтай төрағасының тұлғасы ерекше маңызға ие болады.

"Құрылтай төрағасы Президенттің ұсынуымен депутаттар арасынан ұсынылады және палата мүшелерінің жасырын дауыс беруімен бекітіледі", - деп түсіндірді Тайыр Нығманов.

Дәл осы тұлға жаңа парламенттің жұмысын ұйымдастырып, үкіметпен және басқа да мемлекеттік институттармен өзара іс-қимылды жолға қоюы тиіс.
Құрылтайдың бұрынғы Парламенттен айырмашылығы неде?
Философия, саясаттану және дінтану институты Салыстырмалы саяси зерттеулер орталығының басшысы Айдар Әмребаевтың сөзінше, Құрылтай сайлауы Қазақстанның мемлекеттік құрылыстың жаңа жүйесіне көшуін айқындайды.

"Президент "үш тағанды билік" тұжырымдамасын - қуатты Президент, ықпалды Парламент және есеп беретін Үкімет қағидасын жариялады. Қазіргі уақытта Құрылтай бейнесінде биліктің өкілді заң шығарушы тармағы қалыптасып жатыр", - деп түсіндірді сарапшы.

Сарапшы Құрылтайдың жасақталу принципіне де тоқталды. Сайлау пропорционалды жүйе бойынша өтеді - сайлаушылар жекелеген кандидаттарға емес, партияларға дауыс береді.
Ең көп дауыс жинаған партия өз күн тәртібін ұлттық дамудың негізгі басымдығына айналдыру мүмкіндігін алады - бюджет параметрлері мен мемлекеттік бағдарламалар осыған тікелей байланысты болады.
Фото © Tengrinews.kz / Нұрлан Әлжабаев
Саясаттанушы Талғат Қалиев бірпалаталы парламентке көшу заң шығару процесін жеделдетуі мүмкін екенін атап өтті.

"Парламенттің ең басты өкілеттігі – заң шығару қызметі. Заң жобалары енді бір палатада үш оқылымнан өтетін болады, оларды бір палатадан екіншісіне беру қажеттілігінің болмауы заңдарды қабылдау процесін тездетеді деп ойлаймын", - деп түсіндірді ол.

Айдар Әмребаевтың пікірінше, басты өзгерістер тек құжаттарды қабылдау жылдамдығына ғана емес, депутаттардың үкіметпен және қоғаммен өзара іс-қимыл жасау принципіне де әсер етеді.

"Жаңа құрылымның негізгі айырмашылықтарының бірі – "сенат сүзгісі" деп аталатын сатыдан бас тарту. Бұрынғы екіпалаталы жүйеде Сенат Мәжіліс әзірлеген заң жобаларының атқарушы билік мүдделеріне сәйкестігін тексеретін аралық инстанция рөлін атқарды. Жаңартылған модельде Құрылтай нормативтік-құқықтық актілерді өз бетінше әзірлеп, ілгерілетеді, осылайша заң шығарушылар мен үкімет арасында артық делдалсыз тікелей пікірталас орнатады", - деді сарапшы.

Фото © Tengrinews.kz / Нұрлан Әлжабаев
Өзгерістер депутаттық квота институтына да қатысты болады. Бұған дейін Парламентте Қазақстан халқы Ассамблеясының өкілдері үшін орындар қарастырылған болатын. Құрылтайда бұл квота болмайды, ал ассамблеяның функцияларын оның "мұрагері" – елдегі этномәдени әртүрлілікті білдіруді жалғастыратын Халық Кеңесі консультативтік-кеңесші органы атқарады.
Халық Кеңесі ішкі саясат мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеуге, Құрылтайға заң жобаларын енгізуге және жалпыұлттық референдум өткізуге бастамашылық жасауға құқылы.
Үкімет отставкаға кетеді
Құрылтай жұмысы басталғаннан кейін қазіргі үкімет өз өкілеттігін тоқтатуға міндетті. Премьер-министр тағайындалғаннан кейін он күн ішінде үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы ұсыныс енгізеді. Президент кабинет мүшелерін Құрылтаймен кеңескеннен кейін тағайындайды.

"Бұл рәсім жаңа Конституцияның 69-бабының 1-тармағында қарастырылған: Құрылтайдың жаңа құрамы қалыптасқаннан кейін қазіргі министрлер кабинеті жаңадан сайланған жоғары өкілді органның алдында өз өкілеттігін тоқтатуы тиіс. Бұл ретте отставка министрлердің өз лауазымдарынан біржола кететінін білдірмейді. Жаңа құрам жасақталғанға дейін үкімет өз міндеттерін атқаруды жалғастыра береді", - деп түсіндірді саясаттанушы Талғат Қалиев.

Айта кетейік, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаудан кейін үкіметтің отставкаға кететінін растаған болатын. Бұл ретте Мемлекет басшысы кадрлық өзгерістердің әрқашан болатынын, бірақ "жұмыстан шығару үшін жұмыстан шығару" әдісіне қарсы екенін мәлімдеді.
Вице-президентті тағайындау
Жаңартылған Конституцияға сәйкес, Қазақстанда вице-президент лауазымы қайта жаңғыртылады. Мемлекет басшысы оны жаңа шақырылымның алғашқы сессиясы басталғаннан кейін екі ай ішінде Құрылтайдың келісімімен тағайындауы тиіс.
Бұл лауазымға бірқатар қатаң шектеу қойылады: вице-президентке кәсіпкерлікпен айналысуға, жұмысын басқа ақы төленетін қызметтермен қатар алып жүруге, депутаттық мандатқа ие болуға және партияларда мүшелікте болуға тыйым салынады. Мемлекет басшысы өз функцияларын мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда, оның өкілеттіктері осы тұлғаға ауысады.

Сонымен қатар, Президенттің сөзінше, вице-президент лауазымына кімнің келетіні келесі аптаның немесе он күннің ішінде белгілі болады.

"Қазір оның есімін атау ертерек болар еді. Меніңше, бұл бәріңіз жақсы танитын танымал тұлға болады", - деп атап өтті ол Құрылтай депутаттарын сайлауда дауыс бергеннен кейін БАҚ өкілдеріне арналған брифингте.

Жаңа саяси кезеңнің басталуы
Талғат Қалиевтің айтуынша, 23 тамыздағы сайлау – мемлекеттік басқарудың жаңа моделіне көшудің алғашқы кезеңі ғана. Келесі кезең – жаңа парламент жұмысының іс жүзінде іске қосылуы болмақ.
Саясаттанушы реформаның нақты әсері Құрылтайдың бірінші шақырылымы жұмыс істей бастағаннан кейін ғана белгілі болатынын баса айтты. Жаңа модельдің Қазақстандағы заң шығару процесі мен саяси бәсекелестіктің сипатын қаншалықты өзгертетінін уақыт көрсетеді.
Бұған дейін Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Құрылтай жұмысын бастағаннан кейін қандай өзгерістер күтетінін.
Естеріңізге сала кетейік, Орталық сайлау комиссиясы сайлаудың түпкілікті қорытындысын 30 тамызға дейін жариялауы тиіс.