Γαλλία και Ισπανία, δημοκρατία του «δρόμου»
Αν και οι διαδηλώσεις στην Ισπανία και οι ταραχές στη Γαλλία εκτυλίσσονται σε διαφορετικές συνθήκες διακυβέρνησης και με διαφορετικές αφορμές, στρέφονται γύρω από τα ίδια παράπονα –το κόστος διαβίωσης, τους εθνικούς προϋπολογισμούς που φέρονται να μην ευνοούν το κοινωνικό κράτος– και δείχνουν παρόμοια κοινωνική δυσφορία. Αμφότερες οι χώρες εμφανίζουν κυβερνητική αστάθεια (όπως άλλωστε η Βρετανία, η Βουλγαρία και η Γερμανία), απουσία συναίνεσης και πολιτικό και κομματικό κατακερματισμό, που, ιδιαίτερα στη Γαλλία, έχει φτάσει στο κρίσιμο σημείο της διάλυσης του κοινωνικού συμβολαίου.
Στη Γαλλία, οι αναφλέξεις είναι εύκολες και επαναλαμβανόμενες: το κίνημα των Κίτρινων Γιλέκων, που ξεκίνησε το φθινόπωρο του 2018 μετά την απόφαση της προεδρίας του Εμμανουέλ Μακρόν να αυξήσει τον φόρο στα καύσιμα στο πλαίσιο της «πράσινης μετάβασης», διαδέχτηκε σειρά κινημάτων, φαινομενικά τύπου grassroots, που αναπτύχθηκαν από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συχνά με διφορούμενες διεκδικήσεις και τάση για βία στους δρόμους.
Στην πραγματικότητα, από την εποχή των Κίτρινων Γιλέκων, η γαλλική προεδρία έχασε τον έλεγχο, ενώ ενισχύθηκαν τα πολιτικά άκρα, η Εθνική Συσπείρωση και η Ανυπότακτη Γαλλία. Η Ανυπότακτη Γαλλία επηρεάζει σήμερα το 40% – 45% της νεολαίας από 15 έως 24 ετών και εμψυχώνει από τον περασμένο μήνα τους εξεγερμένους μαθητές.
Στην Ισπανία, η έξωση της 87χρονης Maricarmen Abascal μετά από απότομη αύξηση ενοικίου προκάλεσε πανεθνική κατακραυγή· είχε προηγηθεί η μαζική είσοδος, η «εισβολή», δεκάδων χιλιάδων αλαλαζόντων Μαροκινών στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα, ένα γεγονός που κλόνισε την κυβέρνηση Σάντσεθ, η οποία, ως σοσιαλιστική και φιλόξενη, προσπάθησε να διαχειριστεί το μεταναστευτικό ζήτημα με ήπια ρητορική και χωρίς δραστικά μέτρα.
Οι διαδηλώσεις για την ακρίβεια, για το κόστος στέγασης (το οποίο φαίνεται να καταβροχθίζει το 50% – 60% του μηνιαίου εισοδήματος), καθώς και για την παράτυπη, ή ραγδαία, μετανάστευση οδήγησαν στην απώλεια της στήριξης του Σάντσεθ από τα περιφερειακά και εθνικιστικά κόμματα της Καταλονίας (Junts, ERC) και της Χώρας των Βάσκων (EH Bildu, PNV), η οποία κατέληξε στη διάλυση του Κοινοβουλίου και στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών στις 29 Νοεμβρίου. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν προβάδισμα του κεντροδεξιού, «χριστιανοδημοκρατικού» Partido Popular, καθώς και κάποια κέρδη για το δεξιό Vox, ένα κόμμα με ύποπτες ακροδεξιές συναναστροφές.
Πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις φαίνονται ανίσχυρες μπροστά στις διεκδικήσεις του δρόμου. Ο Εμμανουέλ Μακρόν απέτυχε να προχωρήσει στις μεταρρυθμίσεις που έκρινε απαραίτητες δεδομένης της οικονομικής κατάστασης της Γαλλίας (χρέη, ελλείμματα)· ο Πέδρο Σάντσεθ αντιμετώπισε κύμα Αγανακτισμένων και πόλωση μεταξύ αριστεράς και δεξιάς τόσο για το στεγαστικό όσο και για το μεταναστευτικό πρόβλημα.
Υπενθυμίζεται ότι το κίνημα των «Αγανακτισμένων» (Indignados) είχε ξεκινήσει από το 2011 με καταλήψεις πλατειών (ιδίως της Puerta del Sol στη Μαδρίτη) και αιτήματα για «πραγματική δημοκρατία» («¡Democracia Real Ya!»), αντιμετώπιση της διαφθοράς, αναίρεση των μέτρων λιτότητας και μεταρρυθμίσεις του δικομματικού συστήματος. Ωστόσο, το τρίτο κόμμα που αναδύθηκε από τους Αγανακτισμένους, οι Podemos («Μπορούμε»), σημείωσε βραχύβια επιτυχία και τώρα η δημοτικότητά του δεν ξεπερνά το 3,5%.
Στην πραγματικότητα, αυτό που αποσυνθέτει τις ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι ότι η δημοκρατία επέτρεψε την ανάπτυξη δυνάμεων που θέλουν και μπορούν να την καταστρέψουν: εθνικισμό, αριστερό και δεξιό εξτρεμισμό, αυταρχική και αντικοινωνική συμπεριφορά.
Η παρακμή των παραδοσιακών κεντροαριστερών κομμάτων ή η μετατόπισή τους στη σημερινή αριστερά των εθνοφυλετικών διεκδικήσεων –όπως συνέβη και στο Δημοκρατικό Κόμμα στις ΗΠΑ– συνέπεσε με την ανάδυση του μη-πολίτη που τροφοδοτείται από τα social media, τα οποία αποτελούν φυτώριο εξτρεμισμού και αποπολιτικοποίησης. Η κρίση στη Γαλλία και στην Ισπανία αντικατοπτρίζει τη μετάβαση από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία σε μια δημοκρατία του δρόμου και των δικτύων, η οποία στερείται αντιπροσώπευσης, άρα ικανότητας διαπραγμάτευσης γύρω από το κοινωνικό συμβόλαιο.
Έτσι, οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ασχολούνται με τη διαχείριση κρίσεων ξανά και ξανά· τα κοινοβούλια αδυνατούν να νομοθετήσουν και η εκτελεστική εξουσία αδυνατεί να πάρει αποφάσεις και να τις υλοποιήσει. Η άκρα αριστερά και η άκρα δεξιά το γλεντάνε· αλλά, αν και όταν τους δοθεί η ευκαιρία να κυβερνήσουν, δεν θα αργήσουν να διαπιστώσουν ότι ο αγαπημένος τους «δρόμος» θα στραφεί εναντίον τους και θα τους κατασπαράξει.