Γιώργος Σηφιανός στα «ΝΕΑ»: «Η βαρβαρότητα βρίσκεται σε έξαρση»

Μια πόλη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ενας λαός σε αναμονή. Οι «βάρβαροι» έχουν αναγγελθεί κι όλοι μοιάζουν έτοιμοι να τους υποδεχτούν, ακόμη κι ο ίδιος ο αυτοκράτορας. Κι όμως, κανείς δεν ξέρει πραγματικά ποιοι είναι, τι θα φέρουν μαζί τους ή αν τελικά θα εμφανιστούν ποτέ. Η πόλη κρατάει την ανάσα της, παγιδευμένη ανάμεσα στον φόβο και την προσδοκία.

Αυτό το παράξενα επίκαιρο τοπίο του Κ. Π. Καβάφη μεταφέρει στην οθόνη ο Γιώργος Σηφιανός, στη νέα του ταινία «Περιμένοντας τους βαρβάρους», η οποία συμμετέχει στο ελληνικό διαγωνιστικό τμήμα του Animasyros, του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινουμένων Σχεδίων που επιστρέφει για 19η χρονιά από τις 21 έως 27 Σεπτεμβρίου στη Σύρο. Ο σκηνοθέτης και πρωτοπόρος του ελληνικού animation, στο φιλμ του δεν επιχειρεί να εικονογραφήσει ένα εμβληματικό ποίημα αλλά να δημιουργήσει έναν κινηματογραφικό κόσμο γύρω από την έννοια της βαρβαρότητας.

«Είναι το θέμα του ποιήματος, η βαρβαρότητα, που είναι επίκαιρο και μ’ ενδιαφέρει. Αυτή η έννοια είναι σημαντική, ιδιαίτερα σήμερα, για πολλούς λόγους. Στον Καβάφη η ταυτότητα των βαρβάρων είναι αδιευκρίνιστη. Το ποίημα μιλάει για αναμονή, ελπίδα αλλά και ανησυχία. Για ένα κοινωνικό χώρο που ζητάει αλλαγή αλλά δεν ξέρει τι θα είναι το αύριο. Αυτή η αβεβαιότητα, η προσδοκία του καλύτερου, είναι διαχρονική αλλά και επίκαιρη σήμερα», αναφέρει ο Γιώργος Σηφιανός μιλώντας στο «Νσυν».

Εχοντας ο ίδιος στο μυαλό του πολλούς και διαφορετικούς «βαρβάρους», εξερευνά τη σημασία τους, όχι μόνο ως χαρακτηρισμός του άλλου, του ξένου ή του απειλητικού αλλά ως ιδέα που αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία κατασκευάζει τους φόβους της.

«Η έννοια του βάρβαρου είναι αμφίσημη: Σήμερα σημαίνει ένα βίαιο, άξεστο, αμόρφωτο άτομο. Συχνά χρησιμοποιείται ως μειωτικός χαρακτηρισμός για τους “απολίτιστους” ξένους. Ωστόσο, η ετυμολογία της λέξης προέρχεται από τον ήχο που άκουγε στην αρχαιότητα ο ελληνόφωνος από την ακατάληπτη ομιλία των ξένων, που στα αφτιά του ηχούσε σαν βαβούρισμα “βαρ, βαρ, βαρ”. Στο ποίημα του Καβάφη η λέξη διατηρεί αυτή την αμφισημία: είναι ο ξένος ή είναι ο άξεστος; Ετσι καθένας μπορεί να την ερμηνεύσει όπως θέλει. Τι περιμένουμε; Τη σωτηρία από κάποιους “καλούς” άγνωστους ξένους; Κάποιους “καλούς” δυνάστες; (Οπως ορισμένοι αφελείς ψηφοφόροι ακροδεξιών παρατάξεων σήμερα)», επισημαίνει ο σκηνοθέτης και συνεχίζει.

«Η βαρβαρότητα σήμερα, στην αρνητική και όχι στην κωμική της διάσταση, βρίσκεται σε έξαρση. Παρά τις παλιότερες εμπειρίες, ιδιαίτερα του Δευτέρου Παγκόσμιου Πολέμου, ασκεί αναμφισβήτητα μια γοητεία σε πολλούς. Για ποιο λόγο; Αυτό πρέπει σίγουρα να το βρούμε κι όσο γίνεται πιο γρήγορα. Οσο δεν είναι τελείως αργά. Οταν ξεκίνησα την ταινία, ο γνωστός βάρβαρος με την κόκκινη γραβάτα, που εκλέχθηκε πρόεδρος της μεγαλύτερης υπερδύναμης στον κόσμο, διένυε την πρώτη του θητεία. Φανταζόμουν ότι η εμπειρία θα σταματούσε εκεί και τον χρησιμοποιούσα στην ταινία μου ως ανάμνηση – σύμβολο της κακιστοκρατίας. Δυστυχώς η βαρβαρότητα έχει ρίζες και ακμή. Τρέφεται ακόμη και από τις καρικατούρες της. Σήμερα θα απέφευγα να χρησιμοποιήσω και την καρικατούρα του, γι’ αυτόν τον λόγο».

Εικόνες από τους στίχους

Μεταφέροντας στα κινούμενα σχέδια τον καβαφικό λόγο, ο Γιώργος Σηφιανός, αξιοποίησε τις εικόνες που ήδη υπάρχουν μέσα στους στίχους, χωρίς να τις μεταφράζει κυριολεκτικά σε σκίτσα αλλά βρίσκοντας ένα ιδιαίτερο οπτικό ισοδύναμό τους.

«Ο ποιητικός λόγος είναι γενικά ανοιχτός. Λειτουργεί συνήθως ως μια πρόσκληση στον θεατή – αναγνώστη, να οικειοποιηθεί το περιεχόμενο και να πάει παραπέρα με τη σκέψη και τη συμμετοχή του. Με τον ίδιο τρόπο προσπαθεί να λειτουργήσει και η ταινία μου: κάνοντας υπαινιγμούς, συσχετίζοντας θέματα, χωρίς ωστόσο να δίνει απόλυτες, τελειωτικές απαντήσεις. Μια προπαγανδιστική ή μια διαφημιστική ταινία έχει αυτό τον σκοπό: να δημιουργήσει αγοραστές, καταναλωτές, οπαδούς.

Στην περίπτωση του Καβάφη και της ταινίας μου, το ζητούμενο είναι να παρουσιαστεί ένας προβληματισμός, να δοθούν στοιχεία που θα ευνοούν μια καλύτερη συναίσθηση και κατανόηση ενός προβλήματος. Για παράδειγμα, ποιος είναι περισσότερο βάρβαρος με την αρνητική του έννοια: οι άγνωστοι μετανάστες που πνίγονται κατά εκατοντάδες στη Μεσόγειο, ή οι παντοδύναμοι αυτοκράτορες του σημερινού κόσμου που έχουν την ευθύνη των πολιτικών επιλογών;

Μια απλοϊκή λύση στη μεταφορά ενός αυτόνομου έργου (ποίημα), σε ένα άλλο (φιλμ), θα ήταν το να δημιουργήσει κανείς μια πιστή εικονογράφηση. Κάτι τέτοιο θα είχε σίγουρα περιορισμένο ενδιαφέρον. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο στόχος ήταν να χρησιμοποιηθεί το ποίημα σαν υποδομή, στην οποία θα μπορούσαν να στηριχθούν συνειρμοί, διαφορετικού χαρακτήρα. Το σχέδιο, το χρώμα, η κίνηση, η διαδοχή των θεμάτων, οργανώθηκαν σε διάλογο με το ποίημα», τονίζει ο δημιουργός της ταινίας.

Το ιδιαίτερο στοιχείο της ταινίας είναι τα σχέδια των χαρακτήρων που δεν επιδιώκουν την τελειότητα αλλά κρατούν πάνω τους τα ίχνη του χεριού που τα δημιούργησε, με γραμμές αδρές και διαρκώς σε κίνηση.

«Κράτησα τα χαοτικά εκφραστικά σχέδια για ορισμένες σκηνές, όπως στο τέλος της ταινίας, στη σκηνή κάτω απ’ τη θάλασσα, με τον χορό των πνιγμένων, που θυμίζει τις κινήσεις των φυκιών. Σε άλλες στιγμές ήθελα να τονίσω τον νατουραλιστικό χαρακτήρα της σκηνής, το ότι δεν πρόκειται για σχέδια ή για ιδέες, αλλά για την ωμή πραγματικότητα, όπως όταν οι μετανάστες μπαίνουν στη θάλασσα. Αυτές οι σκηνές έγιναν με αντιγραφή των εικόνων κατευθείαν από βίντεο τηλεοπτικών ειδήσεων.

Υπάρχει μια αισθητική αναζήτηση ανάμεσα στο εξπρεσιονιστικό και στο νατουραλιστικό σχέδιο. Αυτό που δηλώνει “είμαι μια υποκειμενική πρόταση”, και αυτό που δηλώνει “είμαι η αυθεντική πραγματικότητα”. Επέμεινα στο χειροποίητο γιατί είναι πιο κοντά στην ανθρώπινη ευαισθησία κι έχει μεγαλύτερη συγκινησιακή φόρτιση παρά το ψηφιακό», καταλήγει ο Γιώργος Σηφιανός.