Η αθέατη κοινωνία των φυλακών
Πίσω από τις κλειστές πόρτες των ελληνικών σωφρονιστικών καταστημάτων διαμορφώνεται μια μικροκοινωνία πολύ πιο σύνθετη από εκείνη που μπορούν να αποτυπώσουν οι αριθμοί των κρατουμένων, οι εθνικότητες ή τα αδικήματα. Ανθρωποι με διαφορετική καταγωγή, οικονομική κατάσταση και κοινωνική διαδρομή καλούνται να συμβιώσουν για μήνες ή και χρόνια στον ίδιο περιορισμένο χώρο.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύσσονται σχέσεις αλληλοϋποστήριξης, δίκτυα προστασίας, άτυπες ομάδες, αντιπαλότητες και διαφορετικές θέσεις ισχύος. Η κοινή γλώσσα και η καταγωγή μπορούν να αποτελέσουν έναν πρώτο συνδετικό κρίκο, χωρίς να είναι ο μοναδικός ή ο σημαντικότερος παράγοντας. Μετρούν επίσης τα χρήματα, η οικογενειακή υποστήριξη, οι γνωριμίες, η πρόσβαση σε νομική βοήθεια, το είδος του αδικήματος, οι προηγούμενες σχέσεις με άλλους κρατουμένους και η… εμπειρία στον χώρο της παρανομίας.
«Το βασικό εύρημα είναι ότι δεν υπάρχει ένας μόνο παράγοντας», λέει στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» η Σοφία Σπυρέα, εγκληματολόγος, μεταδιδακτορική ερευνήτρια εγκληματολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (ΔΠΘ). Οπως εξηγεί, η κοινωνική τάξη εξακολουθεί να έχει σημασία μέσα στη φυλακή, κυρίως επειδή καθορίζει τους διαθέσιμους πόρους. Παράλληλα, κρίσιμα είναι η οικονομική δυνατότητα, το υποστηρικτικό δίκτυο, η εθνοπολιτισμική ομάδα και η προηγούμενη σχέση με την παρανομία.
Η καταγωγή αποτελεί αναμφίβολα έναν παράγοντα γύρω από τον οποίο μπορούν να δημιουργηθούν ομάδες. Η πραγματικότητα, όμως, απέχει από την απλουστευτική εικόνα μιας φυλακής χωρισμένης σε στεγανά «εθνικά στρατόπεδα».
«Η εθνοπολιτισμική καταγωγή ήταν πράγματι η συνηθέστερη βάση ομαδοποίησης στην έρευνα», σημειώνει η Σπυρέα. «Θα ήταν όμως υπεραπλούστευση να θεωρήσουμε ότι όλοι οι κρατούμενοι χωρίζονται μηχανικά σε εθνικές “παρατάξεις”». Οι ομάδες λειτουργούν συχνά ως δίκτυα προστασίας και αλληλεγγύης ή συγκροτούνται γύρω από κοινές ανάγκες και συμφέροντα. Ενας κρατούμενος μπορεί να συνδέεται ισχυρότερα με κάποιον άλλης εθνικότητας λόγω κοινής δραστηριότητας, προηγούμενης γνωριμίας ή κοινής εμπειρίας εγκλεισμού, παρά με έναν συμπατριώτη του.
Ανάλογη εικόνα δίνει και ο Γιάννης Πέτσας, διδάκτωρ σωφρονιστικής πολιτικής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Από την έρευνά του σε νεαρούς κρατουμένους στον Αυλώνα έχει διαπιστώσει ότι η εθνικότητα μπορούσε να αποτελεί βασικό κριτήριο ομαδοποίησης στις πτέρυγες, όχι όμως ένα αδιαπέραστο σύνορο. Στο σχολείο της φυλακής, όπου συναντιούνταν κρατούμενοι διαφορετικής καταγωγής, δημιουργούνταν σχέσεις πέρα από τη «στενή» ομάδα της εθνικότητας. Το ίδιο το περιβάλλον και οι θεσμοί μέσα στη φυλακή επηρεάζουν σαφώς τις κοινωνικές σχέσεις.
Προστασία, εξάρτηση και ιεραρχία
Για έναν άνθρωπο που περνά την πύλη της φυλακής, το να ανήκει κάπου μπορεί να αποτελεί μηχανισμό επιβίωσης. Η ένταξη σε μια ομάδα μπορεί να προσφέρει ασφάλεια, πρόσβαση σε αγαθά, πληροφορίες και μια αίσθηση του «ανήκειν». Την ίδια στιγμή, όμως, η προστασία μπορεί να μετατραπεί σε εξάρτηση.
Η Σπυρέα περιγράφει μια πυραμιδική δομή στην οποία η θέση ενός κρατουμένου συνδέεται με τους οικονομικούς του πόρους, τις σχέσεις και τα δίκτυά του, αλλά και με τη δυνατότητα να επηρεάζει την άτυπη οικονομία της φυλακής. Ο Πέτσας επισημαίνει επίσης ότι η άτυπη ιεραρχία δεν είναι ανεξάρτητη από την επίσημη οργάνωση του σωφρονιστικού καταστήματος: οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ κρατουμένων και η εξουσία του σωφρονιστικού θεσμού αλληλοεπηρεάζονται.
Σημασία έχει και το είδος του αδικήματος. Ο… άγραφος κώδικας των φυλακών δεν έχει σήμερα την απόλυτη ισχύ που αποδιδόταν σε αυτόν παλαιότερα, ωστόσο ορισμένα αδικήματα εξακολουθούν να επηρεάζουν το κύρος ή τον στιγματισμό. Καταδικασθέντες για σεξουαλικά εγκλήματα ή κρατούμενοι που θεωρούνται πληροφοριοδότες μπορεί να τοποθετούνται χαμηλότερα στην άτυπη ιεραρχία, ενώ άλλα αδικήματα συνδέονται με μεγαλύτερο κύρος. Δεν πρόκειται, πάντως, για μηχανικό κανόνα: χρήματα, γνωριμίες, βία, προσωπική φήμη και θέση στην άτυπη οικονομία της φυλακής μπορούν να ανατρέψουν την αρχική κατάταξη.
Για να περιγράψει αυτή την ισχύ, η Σπυρέα χρησιμοποιεί τον όρο «κεφάλαιο παρανομίας». Δεν αφορά απλώς τον αριθμό των φορών που έχει καταδικαστεί ο κρατούμενος. «Είναι ένα σύνολο πόρων που έχει αποκτήσει μέσα από την προηγούμενη πορεία του στον παράνομο χώρο: φήμη, εμπειρία, γνωριμίες, οικονομικοί πόροι, ικανότητα να δημιουργεί και να διατηρεί ομάδα, να διαχειρίζεται συγκρούσεις, να επιβάλλεται σε ανταγωνιστές», εξηγεί.
Τα χρήματα, όμως, δεν εξασφαλίζουν από μόνα τους ισχύ. Στη μελέτη των Ουίλιαμ Αλοσκόφη και Κωνσταντίνου Πανάγου για τις άτυπες ιεραρχίες αναφέρονται ακόμη και περιπτώσεις εύπορων κρατουμένων που γίνονταν στόχος εκβιασμού. Αυτό δείχνει ότι η πραγματική θέση κάποιου εξαρτάται από την ικανότητά του να μετατρέπει τους διαθέσιμους πόρους σε προστασία και αυτονομία.
Στον αντίποδα βρίσκονται όσοι διαθέτουν ελάχιστους οικονομικούς ή κοινωνικούς πόρους. «Ο αδύναμος κρατούμενος είναι αυτός που έχει μικρότερη δυνατότητα επιλογής», επισημαίνει η Σοφία Σπυρέα. Ανθρωποι χωρίς ουσιαστική οικονομική ή οικογενειακή στήριξη μπορεί να αναλαμβάνουν μικρές υπηρεσίες για άλλους, να καθαρίζουν κελιά, να μεταφέρουν ψώνια ή να εκτελούν εργασία με αντάλλαγμα χρήματα ή αγαθά.
Σε συνθήκες υπερπληθυσμού, η ευαλωτότητα γίνεται εντονότερη. Ο Γιάννης Πέτσας υπογραμμίζει ότι ο συνωστισμός, η υποστελέχωση και οι ελλείψεις σε βασικές υπηρεσίες μπορούν να ενισχύσουν τις συγκρούσεις και να κάνουν την ένταξη σε άτυπα δίκτυα σχεδόν αναγκαία ως στρατηγική επιβίωσης. Οσο λιγότερο μπορεί το επίσημο σύστημα να εγγυηθεί αξιοπρεπείς συνθήκες, τόσο περισσότερο χώρο αποκτούν οι ανεπίσημοι μηχανισμοί προστασίας, αλλά και εκμετάλλευσης.
Η απάντηση της εγκληματολόγου του ΔΠΘ συμπυκνώνει αυτή την πραγματικότητα: «Δύναμη στη φυλακή έχει εκείνος που μπορεί να μετατρέψει τους πόρους που διαθέτει – χρήματα, σχέσεις, κεφάλαιο παρανομίας, υποστήριξη ή συμμετοχή σε μια ισχυρή ομάδα – σε προστασία, αυτονομία και δυνατότητα να περάσει τον εγκλεισμό με τη μικρότερη δυνατή εξάρτηση και έκθεση σε πιέσεις».
Πίσω από τους αριθμούς, λοιπόν, δεν υπάρχει μια φυλακή χωρισμένη σε απλές και σταθερές κατηγορίες. Υπάρχει μια διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνική πραγματικότητα, όπου η καταγωγή συναντά την οικονομική κατάσταση, το αδίκημα, τα δίκτυα υποστήριξης, την προσωπική διαδρομή και την ανάγκη για ασφάλεια. Η ουσιαστικότερη διαχωριστική γραμμή ίσως τελικά να μην περνά ανάμεσα στις εθνικότητες, αλλά ανάμεσα σε εκείνους που έχουν τα μέσα να διατηρήσουν έναν βαθμό αυτονομίας στο πλαίσιο του εγκλεισμού και σε εκείνους που εξαρτώνται περισσότερο από τους γύρω τους για να αντεπεξέλθουν στην καθημερινότητα της φυλακής.
Οι κανόνες μαθαίνονται
Δίπλα στους επίσημους κανονισμούς λειτουργεί ένας ανεπίσημος κώδικας συμπεριφοράς: τι θεωρείται αποδεκτό, τι εκλαμβάνεται ως προδοσία, πώς επιλύονται οι συγκρούσεις και ποια όρια δεν πρέπει να ξεπερνιούνται. Ο κώδικας αυτός δεν είναι ενιαίος, ούτε και αμετάβλητος. Συχνά εφαρμόζεται επιλεκτικά, με τους ισχυρότερους να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να τον παραβιάσουν.
Το προσωπικό του βίωμα περιγράφει στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» ο Δ.Μ., έλληνας κρατούμενος στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Κορυδαλλού. Οι άγραφοι κανόνες, λέει, δεν ανακοινώνονται στον νεοεισερχόμενο· μαθαίνονται μέσα από την καθημερινή συμβίωση. Στη δική του εμπειρία, η πραγματική ισχύς δεν ανήκει απαραίτητα στον πιο θορυβώδη ή σε εκείνον με το βαρύτερο αδίκημα, αλλά σε αυτόν που διαθέτει σχέσεις, πόρους, προστασία και τη δυνατότητα να κινείται χωρίς συνεχή εξάρτηση από άλλους.
Τη δική του εκδοχή για την κατάσταση πίσω από τα ψηλά τείχη των φυλακών δίνει αλβανός κρατούμενος που δέχτηκε να μιλήσει υπό τον όρο της ανωνυμίας. Εχει βρεθεί έγκλειστος για δέκα χρόνια για υποθέσεις ναρκωτικών και γνωρίζει καλά τις ισορροπίες και τους «άγραφους νόμους» της μικροκοινωνίας των φυλακών. Οπως λέει, οι ισχυρότερες ομάδες είναι αυτές των αλβανών κρατουμένων.
Δύναμη σε κάποιες πτέρυγες έχουν και οι κρατούμενοι που κατάγονται από πρώην χώρες του ανατολικού μπλοκ, ενώ τα τελευταία χρόνια «παρουσία» στη δυναμική των φυλακών έχουν και οι Τούρκοι – κυρίως Κούρδοι – που θεωρούνται ιδιαίτερα σκληροί. Αντίθετα, σύμφωνα με όσα μεταφέρει, τα τελευταία χρόνια οι έλληνες κρατούμενοι δεν συμμετέχουν σε φασαρίες.