Στόουνχετζ: Προϊστορικός «υπολογιστής» που προέβλεπε τις εκλείψεις; Η θεωρία που προκάλεσε σάλο

Το Στόουνχετζ παραμένει ένα από τα πιο μυστηριώδη προϊστορικά μνημεία της νοτιοδυτικής Αγγλίας, με τους ειδικούς να διαφωνούν εδώ και δεκαετίες για τη σημασία του. Κάποιοι υποστήριξαν πως επρόκειτο για χώρο μνήμης των νεκρών, άλλοι για βωμό θυσιών ή σημείο θρησκευτικών τελετών. Ωστόσο, τον Αύγουστο του 1966, ο καθηγητής αστρονομίας από τη Βοστώνη, Gerald Hawkins, παρουσίασε στη βρετανική τηλεόραση μια νέα θεωρία, βασισμένη σε αριθμητικές διατάξεις και την υποστήριξη ενός πρώιμου υπολογιστή της IBM.

Η θεωρία του Hawkins, που αποτέλεσε τον πυρήνα του δημοφιλούς βιβλίου του Stonehenge Decoded (1965), βασίστηκε στην ιδέα ότι οι ευθυγραμμίσεις των λίθων και των αψίδων στο μνημείο επέτρεπαν στους αρχαίους Βρετανούς να παρακολουθούν τη Σελήνη και να προβλέπουν εκλείψεις, χρησιμοποιώντας το Stonehenge ως μια μορφή προϊστορικού υπολογιστή.

Στο τηλεοπτικό πρόγραμμα του BBC, ο Hawkins εξήγησε πως στον μεγαλύτερο κύκλο του Στόουνχετζ υπάρχουν 56 κοιλότητες, αριθμός που “ταίριαζε σε ένα συγκεκριμένο μοτίβο της Σελήνης”. Αυτές οι κοιλότητες, κατά τον ίδιο, λειτουργούσαν ως απλό μετρητικό εργαλείο για την πρόβλεψη εκλείψεων, ένα φαινόμενο που προκαλούσε ισχυρά συναισθήματα στους αρχαίους λαούς.

Σύμφωνα με τον Hawkins, οι εκλείψεις είχαν ιδιαίτερη σημασία για τους κατασκευαστές του μνημείου. Η “απόκοσμη” μεταμόρφωση της Σελήνης κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης, η οποία γινόταν κόκκινη, ερμηνευόταν ως προμήνυμα από τους προγόνους μας.

Το βιβλίο Stonehenge Decoded, όπως αναφέρει το περιοδικό Current Archaeology το 2007, “είχε το απροσδόκητο αποτέλεσμα να σταματήσει τη σχετική συζήτηση για αρκετές δεκαετίες”.

Η θεωρία του αστρονομικού παρατηρητηρίου

Ο Hawkins υποστήριξε πως πρόκειται για “την πρώτη θεωρία σχετικά με τον σκοπό του Stonehenge που έγινε ακαδημαϊκά αποδεκτή και δημοσιεύτηκε σε επιστημονικά περιοδικά”. Ενώ η σύνδεση του μνημείου με το θερινό ηλιοστάσιο ήταν γνωστή από τον 18ο αιώνα, ο καθηγητής προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, προτείνοντας ότι το Stonehenge λειτουργούσε ως εξελιγμένο “αστρονομικό παρατηρητήριο”.

Το 1961, επισκέφθηκε το μνημείο για να κατανοήσει “πώς το μνημείο σηματοδοτούσε την ανατολή του ηλίου”. Όπως ανέφερε πέντε χρόνια αργότερα στο BBC, οι αψίδες του Stonehenge καθοδηγούσαν το βλέμμα προς συγκεκριμένα σημεία του ορίζοντα, προκαλώντας τον να αναρωτηθεί τι θα έπρεπε να παρατηρήσει.

Επιστρέφοντας στις ΗΠΑ, ο Hawkins χρησιμοποίησε διαγράμματα και ακριβείς καταγραφές των λίθων, των αψίδων και των κοιλοτήτων του μνημείου. Με τη βοήθεια ηλεκτρονικού υπολογιστή στο Harvard-Smithsonian Observatory, υπολόγισε ποιες ουράνιες θέσεις θα μπορούσαν να παρατηρηθούν από το Stonehenge κατά την εποχή της κατασκευής του.

Όπως ανέφερε ο παρουσιαστής του BBC το 1966, “ο υπολογιστής απέδωσε κάποια δελεαστικά αποτελέσματα”. Πολλές ευθυγραμμίσεις του μνημείου φαίνεται να αντιστοιχούν σε θέσεις ανατολής και δύσης του Ήλιου και της Σελήνης. Ο Hawkins δήλωσε:“ΤοΣτόουνχετζ ήταν συνδεδεμένο με τον Ήλιο και τη Σελήνη όσο στενά είναι και οι παλίρροιες. Ήταν ένα αστρονομικό παρατηρητήριο. Και καλό, μάλιστα.”

Η παρατήρηση των ηλιακών θέσεων στο χειμερινό ηλιοστάσιο και τις ισημερίες θεωρούνταν “αναμενόμενη”, όμως η έμφαση στη Σελήνη ήταν έκπληξη, σύμφωνα με τον Hawkins, καθώς η τροχιά της είναι πολύ πιο περίπλοκη από εκείνη του Ήλιου.

Οι επικριτές της θεωρίας

Ο Hawkins κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το Stonehenge ήταν ταυτόχρονα ναός και παρατηρητήριο, καθώς “ο Ήλιος και η Σελήνη ήταν θεοί εκείνες τις ημέρες”. Άρθρο του περιοδικού Time το 1965 ανέφερε πως, αν η θεωρία ισχύει, το μνημείο θα μπορούσε να λειτουργεί ως εργαλείο ενίσχυσης της εξουσίας των ιερέων-αρχόντων.

Ωστόσο, ήδη από τότε υπήρχαν επικριτές. Κάποιοι επισήμαναν πως τρεις από τις 56 κοιλότητες ίσως προέκυψαν από δέντρα που φύτρωσαν αργότερα. Ο Βρετανός αρχαιολόγος Richard Atkinson σημείωσε το 1966 πως, αν και η αστρονομική σημασία του Stonehenge δεν αμφισβητείται, η ερμηνεία των ευθυγραμμίσεων απαιτεί επιστημονική προσοχή και επιφύλαξη.