Πόση Φιλοσοφία χωρά ο κόσμος της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Στη Φιλοσοφία, το ζητούμενο δεν είναι μία σωστή απάντηση, αλλά η συζήτηση, η σκέψη και η τριβή με έννοιες και διλήμματα. Αυτό θα μπορούσε να είναι ένα κοινό σημείο με τη νέα μορφή διδασκαλίας που προωθείται στα σχολεία, ιδιαίτερα μετά την έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Καθώς προκρίνεται η εκγύμναση της κριτικής σκέψης έναντι της στείρας γνώσης και η χρήση εργαλείων ηλεκτρονικών εφαρμογών και εφαρμογών ΤΝ για την αναζήτησή της γνώσης έναντι της αποστήθισης και της μάθησης, η Φιλοσοφία φαίνεται να μπορεί να παίξει έναν σημαντικό ρόλο για τον «εξανθρωπισμό» των μηχανών και τη «σωστή» λειτουργία τους.
Ο Νικόλας Πρεβελάκης, διδάσκων Πολιτικής Θεωρίας στο Τμήμα Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Harvard, έχει μεγαλώσει στη Γαλλία και το Παρίσι από τα 8 του χρόνια. Ήρθε σε επαφή με τη Φιλοσοφία μέσα από το σχολείο, όπου το γαλλικό σύστημα δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο αντικείμενο αυτό, ιδιαίτερα στα χρόνια του λυκείου. Όπως ανέφερε, αυτό που τον γοήτευσε στη φιλοσοφία ήταν ότι, διαβάζοντας διαφορετικούς στοχαστές, βλέπει κανείς ότι μπορεί να ερμηνεύσει με διαφορετικές ματιές τον κόσμο, ανακαλύπτοντας κάθε φορά έναν ολόκληρο τρόπο σκέψης.
Ο κ. Πρεβελάκης μίλησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για το πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει σύμμαχο —και όχι εμπόδιο— της ανθρώπινης σκέψης, για το πόση φιλοσοφία μπορεί να χωρέσει ο κόσμος στην εποχή της ΤΝ, αλλά και για τη χαρά της «γυμναστικής του μυαλού».
Ακολουθεί η συνέντευξη του Νικόλα Πρεβελάκη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και τη δημοσιογράφο Αθηνά Καστρινάκη
ΕΡ: Έχουμε μπει στην εποχή όπου η ΤΝ είναι βασικό κομμάτι της καθημερινότητας και η κριτική ικανότητα ανάγεται στην πιο βασική από τις δεξιότητες που θα πρέπει να αναπτύξει ο καθένας από εμάς. Ωστόσο, στη μαθησιακή διαδικασία, εάν δεν προκρίνεται τόσο πολύ η γνώση, αλλά η αναζήτηση της γνώσης μέσα από διάφορες μηχανές αναζήτησης, πώς μπορεί να αναπτυχθεί η κριτική ικανότητα; Μπορεί να υπάρξει η κριτική ικανότητα, όταν δεν υπάρχει κεκτημένη γνώση;
ΑΠ: Όχι, προφανώς. Οι γνώσεις είναι σημαντικές. Αλλά τη γνώση, ούτως ή άλλως, —και παλιότερα και τώρα—, από κάπου την αντλείς και κάπως μαθαίνεις. Μπορείς να έχεις τον δάσκαλο, την εγκυκλοπαίδεια, τα βιβλία, τα σχολικά εγχειρίδια, τις μηχανές αναζήτησης. Αυτό που χρειάζεται —και νομίζω και παλιά χρειαζόταν και τώρα—, είναι να ξέρεις από πού να αντλείς τη γνώση και πώς.
Δηλαδή, πώς να χειριστείς ένα σχολικό βιβλίο, πώς να χειριστείς μια εγκυκλοπαίδεια, πώς να χειριστείς ένα μυθιστόρημα. Τι διαφορά έχει ένα επίσημο ιστορικό βιβλίο από μια ιστορία που έχει γράψει κάποιος; Ποιον δάσκαλο ακούς και πώς τον αξιολογείς;
‘Αρα, ούτως ή άλλως, πάντα είχαμε μια επαφή με τη γνώση που ήθελε κριτική σκέψη. Αυτό δεν νομίζω ότι έχει αλλάξει ιδιαίτερα. Απλώς, αυτή τη στιγμή, η πρόσβαση ενδεχομένως είναι πολύ πιο εύκολη. Δηλαδή, αντί να πας στη βιβλιοθήκη, έχεις το διαδίκτυο. Νομίζω ότι ο όγκος της αφιλτράριστης πληροφορίας είναι τέτοιος που χρειάζεται ακόμα περισσότερες ικανότητες για να διακρίνει κανείς την αλήθεια και να αξιολογήσει αυτό που διαβάζει.
Μοιάζει, δηλαδή, το διαδίκτυο σαν μια πλατεία μιας πόλης ή ενός χωριού, όπου καθένας λέει τα δικά του και πρέπει να αξιολογήσεις το κάθε τι. Επομένως, η γνώση ναι, είναι σημαντική όπως ήταν πάντα, αλλά δεν ξέρω αν έχει αλλάξει κάτι δραματικά.
ΕΡ: Σε αντίθεση με παλαιότερα, όμως, έχουμε ένα εργαλείο ως πηγή γνώσης, την ΤN, το οποίο εξελίσσεται συνεχώς. Θα είναι αρκετή η κριτική σκέψη όσο θα εξελίσσεται η ΤΝ;
ΑΠ: Νομίζω ότι πραγματικά δεν ξέρουμε ποια είναι τα όρια της ΤΝ. Αυτό που βλέπουμε είναι διάφορες φάσεις. Αυτή τη στιγμή είμαστε σε μια φάση που λέμε ότι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, της δημιουργικότητας, μας διαφοροποιούν από αυτά που μπορεί να κάνει η ΤΝ: μπορεί να επεξεργάζεται στατιστικά, μπορεί να συνδυάζει ενδεχομένως πληροφορίες αλλά όχι με δημιουργικό, κριτικό τρόπο, όπως το ανθρώπινο μυαλό.
Μπορεί να είναι έτσι τα πράγματα και πράγματι υπάρχει μια τάση, στις ΗΠΑ τουλάχιστον, πολλά παιδιά να στρέφονται ξανά στις Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Η φιλοσοφία πάει πολύ καλά ως κατεύθυνση σπουδών ακριβώς γιατί αναπτύσσει αυτή την κριτική σκέψη έναντι κατευθύνσεων όπως η Πληροφορική, που βλέπουμε ότι αυτοματοποιείται πολύ πιο γρήγορα και απειλείται από την ΤΝ πιο γρήγορα. Δεν είμαι σίγουρος ότι αυτό θα κρατήσει επ’ άπειρον. Βλέπω —στο μέτρο που βελτιώνεται η ΤΝ πολύ— ότι μπορεί να αρχίσει να αποκτά δεξιότητες που να απειλούν και τους «δημιουργικούς» τομείς, όπως ήδη υπάρχουν εφαρμογές για παράδειγμα που μπορούν να συνθέσουν τραγούδια σε όποιο στυλ μουσικής θέλει ο χρήστης και να βάλουν και μία «φτιαγμένη» φωνή να τα τραγουδάει.
‘Αρα, όταν θα φτάσει η ΤΝ να μπορεί να γράφει ποιήματα, μυθιστορήματα, να μπορεί να συνδυάζει ενδεχομένως πράγματα με πιο δημιουργικό τρόπο από ό,τι το κάνει τώρα, το ερώτημα που θα τεθεί είναι όταν θα αρχίσει να απειλείται από την ΤΝ και αυτό που λέμε κριτική σκέψη, τι κάνουμε.
ΕΡ: Τι πρέπει να κάνουμε;
ΑΠ: Εκεί νομίζω ότι έχουμε δύο προσεγγίσεις. Εάν το βλέπουμε το ερώτημα χρησιμοθηρικά και με τη λογική της αγοράς εργασίας, δηλαδή τι μπορώ να σπουδάσω έτσι ώστε να βρω δουλειά που να μην απειλείται από την ΤΝ, δεν ξέρω αν θα έχουμε απάντηση.
Νομίζω ότι ο πιο σωστός τρόπος να το βλέπουμε είναι ο εξής: ακόμα κι αν απειληθούν και αντικατασταθούν τα πάντα από την ΤΝ, πάλι θα έχει νόημα η άσκηση του μυαλού. Πάλι θα έχει νόημα η κριτική σκέψη, με την ίδια λογική που, ενώ έχουμε αυτοκίνητα και πηγαίνουμε γρήγορα, πάει ο κόσμος και με ποδήλατο γιατί το κάνει κέφι ή πηγαίνουμε και κάνουμε γυμναστική και γυμνάζουμε τους μυς μας όχι γιατί θα πρέπει να κουβαλάμε βάρη όλη μας τη ζωή, αλλά το κάνουμε για να αναπτύσσουμε το σώμα μας. Με την ίδια λογική, νομίζω ότι θα έχει νόημα να κάνουμε αυτή τη γυμναστική του μυαλού —κάνοντας φιλοσοφία, μαθηματικά ή οτιδήποτε άλλο—, ανεξάρτητα από το τι κάνει η ΤΝ και πόσο μπορεί να μας απειλεί στο επίπεδο της εργασίας, και να αντλούμε χαρά από αυτό.
ΕΡ: Αυτή όμως η διευκόλυνση της ζωής μας, μήπως καταπιέζει εν τέλει το σώμα και το μυαλό; Δηλαδή, όπως όταν κάνουμε καθιστική ζωή, δεν ανεβαίνουμε σκάλες αλλά παίρνουμε το ασανσέρ ή όταν δεν περπατάμε και παίρνουμε παντού το αυτοκίνητο, δε γυμνάζονται οι μύες και αποδυναμώνονται. Μήπως και η ΤΝ, με αυτή την έννοια, αποδυναμώνει προοδευτικά το μυαλό, όσο πιο πολύ επαφίεται ο άνθρωπος σε αυτή για νοητικές διεργασίες;
ΑΠ: Ναι, αυτό το έχουμε ήδη δει, νομίζω. Υπάρχουν μετρήσεις που λένε ότι η χρήση της ΤΝ παραλύει τον εγκέφαλο, κάνει ζημιά. Σαφώς κάνει ζημιά και γι’ αυτό, όπως υπάρχουν τα γυμναστήρια, νομίζω ότι θα είναι καλό να ανακαλύψουμε πάλι τη χαρά της γυμναστικής του μυαλού, από μόνη της. Ενδεχομένως, πάλι όχι χρησιμοθηρικά.
ΕΡ: ‘Αρα, σε αυτό το πλαίσιο, έρχεται και η εισαγωγή των εργαλείων ΤΝ μέσα στην εκπαίδευση, έτσι ώστε τα παιδιά να μαθαίνουν και τι είναι αυτό, τι τους προσφέρει, πώς θα πρέπει να το χρησιμοποιούν, πόσο θα πρέπει να βασίζονται σε αυτό; Υπάρχει, δηλαδή, χώρος στην εκπαίδευση για την ΤΝ;
ΑΠ: Νομίζω ναι. Στο μέτρο που η εκπαίδευση είναι που προετοιμάζει τα παιδιά να βγουν στον κόσμο αύριο και να καταλάβουν τον κόσμο στον οποίο ζουν. Νομίζω πρέπει να ξέρουν τι είναι αυτό το πράγμα, όπως τους μαθαίνουμε τι είναι ένα αυτοκίνητο ή οτιδήποτε άλλο. Προφανώς πρέπει να μάθουν να το χρησιμοποιούν, με έναν τρόπο που πρέπει να παρακολουθεί την εξέλιξη. Πρέπει επίσης να μάθουν, να το βλέπουν κριτικά, να καταλαβαίνουν τι είναι αυτό το εργαλείο. Σε τι μας βοηθάει, τι ζημιά μπορεί να κάνει ενδεχομένως, ποια είναι τα διάφορα ηθικά διλήμματα, πώς λειτουργεί. ‘Αρα ναι. Νομίζω πρέπει να υπάρχει την εκπαίδευση και να υπάρχει και ως εργαλείο πάλι, και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης πάνω σε αυτό το εργαλείο.
ΕΡ: Αυτό θα προϋπέθετε και οι περισσότερους καθηγητές στο κομμάτι των θεωρητικών μαθημάτων, σε επίπεδο σχολείου;
ΑΠ: Νομίζω υπάρχουν πολλοί τρόποι για να αναπτυχθεί η κριτική σκέψη στο σχολείο, δεν χρειάζονται μαθήματα φιλοσοφίας. Και ο ιστορικός βλέπει κριτικά την ιστορία, όταν διδάσκει ιστορία και ο μαθηματικός μπορεί να βλέπει κριτικά τα μαθηματικά. Μέσα σε κάθε επιστήμη υπάρχει αυτός ο αναστοχασμός και η κριτική σκέψη, όπως υπάρχουν και τα διάφορα διλήμματα γύρω από τη χρήση ΤΝ σε κάθε αντικείμενο. Επομένως, ο κάθε εκπαιδευτικός έχει έρθει σε επαφή με διάφορα τέτοια διλήμματα.
Μπορεί να κάνει κάποιος ιστορία και να μαθαίνει γεγονότα ή να κάνει ιστορία βάζοντας διάφορα διλήμματα: τι θα έκανες αν ήσουν σε αυτή την κατάσταση, σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο και έπρεπε να πάρεις μια απόφαση;
Με αυτόν τον τρόπο εισάγονται τα παιδιά, ανάλογα με την εκπαιδευτική βαθμίδα βέβαια, σε διάφορα διλήμματα. Και θεωρώ ότι μπορούν να μπουν στο πλαίσιο διδασκαλίας απλά διλήμματα που προκύπτουν από τον αυτοματισμό, μέχρι διλήμματα του τύπου, όταν έχεις μια καινούργια τεχνολογία στα αυτοκίνητα για παράδειγμα, ποιες είναι οι επιπτώσεις της, τι φρένα πρέπει να βάλεις, πώς προγραμματίζεις τη γλώσσα, πώς μιλάει στο χρήστη. Τον καλοπιάνει; Του δίνει πληροφορίες για τα πάντα; Αρνείται να του δώσει πληροφορίες για πράγματα που θα ήταν επικίνδυνα ενδεχομένως και με ποια κριτήρια; Η γλώσσα της ΤΝ, ο προγραμματισμός, όταν απαντάει, απαντάει με βάση κάποιες αξίες. Ποιες είναι αυτές οι αξίες, και ποιος τις καθορίζει, με βάση τι. Όλα αυτά θεωρώ ότι μπορούν να μπουν και στο πλαίσιο διδασκαλίας, μέσα στο σχολείο. Πιστεύω πολύ σε αυτό, την κριτική σκέψη και τον αναστοχασμό, πάντα, όποιο αντικείμενο και να κάνεις.
ΕΡ: Αυτό είναι, άλλωστε, η φιλοσοφία;
ΑΠ: Η Φιλοσοφία είναι αναστοχασμός. Το να σκέφτομαι κριτικά και να θέτω κάποια ερωτήματα ως προς το τι προϋποθέτουν αυτά που κάνω. Εάν δεν θέσω αυτά τα ερωτήματα, απλώς σημαίνει ότι δεν έχω συνείδηση των προϋποθέσεων που έχω εγώ, ούτως ή άλλως.
Η φιλοσοφία είναι απλώς να γυρίζεις τον προβολέα προς τα μέσα, να βλέπεις τις προϋποθέσεις σου, να τις συνειδητοποιείς και ενδεχομένως, καμιά φορά, να τις εξετάζεις ή να βλέπεις πού μπορεί να είναι αμφισβητήσιμες.
ΕΡ: ‘Αρα γι’ αυτό είναι και τόσο απαραίτητη στην ανάπτυξη της ΤΝ;
ΑΠ: Είναι παντού. Ειδικά για την ΤΝ, πρέπει να τον φτιάξουμε εμείς αυτόν τον προβολέα, πρέπει να του πούμε εμείς του μηχανήματος τι φιλοσοφικές προϋποθέσεις θα έχει. Οπότε αναγκαστικά πρέπει να είμαστε συνειδητοποιημένοι.
ΕΡ: Είναι, λοιπόν, παντού και είναι απαραίτητη η Φιλοσοφία…
ΑΠ: Ο κόσμος αλλάζει συνεχώς. Αλλάζουν οι εργασίες, αλλάζουν οι ανάγκες… Είναι πολύ δύσκολο να πει κανείς «θα μάθω αυτή τη δεξιότητα σήμερα, θα τη μάθω καλά και θα την κάνω τα επόμενα 50 χρόνια», είναι σχεδόν αδύνατο. Επομένως, τι χρειάζεται; Να μπορείς να προσαρμόζεσαι, να μπορείς να μαθαίνεις. Είτε μαθαίνοντας ένα πράγμα καλά, το οποίο θα σου δώσει κάποιες δεξιότητες και ικανότητες να μάθεις και κάτι άλλο, είτε κατακτώντας έναν τρόπο σκέψης.
Αυτό που προσφέρουν οι ανθρωπιστικές σπουδές, και ίσως η φιλοσοφία λίγο περισσότερο, είναι έναν πολύ γενικό τρόπο σκέπτεσθαι, ο οποίος εφαρμόζεται λίγο πολύ παντού. Δηλαδή το να σκέφτεσαι κριτικά, να εξετάζεις τη λογική δομή ενός επιχειρήματος. Αν κάτι έχει νόημα, δεν έχει νόημα. Υπό ποιες προϋποθέσεις. Αυτά είναι τρόποι σκέψης που τις βλέπεις παντού ό,τι και να κάνεις.
Αθηνά Καστρινάκη
Σ.Σ.: Επισυνάπτεται φωτογραφία με πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ / Minda de Gunzburg Center for European Studies (CES) at Harvard University / ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ