Το υγειονομικό στοίχημα στα κρουαζιερόπλοια
Τον περασμένο Απρίλιο, ένα κρουαζιερόπλοιο που έπλεε από την Αργεντινή προς το Πράσινο Ακρωτήριο βρέθηκε στο επίκεντρο μιας ασυνήθιστης διεθνούς υγειονομικής κινητοποίησης. O ιός των Ανδεων, ένα σπάνιο στέλεχος χανταϊού που μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο και προκαλεί σοβαρό πνευμονικό οίδημα, εισέβαλε στο «MV Hondius» σπέρνοντας παγκόσμιο πανικό.
Εκείνο το περιστατικό που «στοίχειωσε» για ημέρες την ειδησιογραφία, μετά τον θάνατο τριών επιβατών, ήρθε να θυμίσει με δραματικό τρόπο ότι ένα κρουαζιερόπλοιο μπορεί να μετατραπεί σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο πεδίο διαχείρισης μιας λοιμώδους απειλής. Και αυτό, διότι οι χιλιάδες άνθρωποι διαφορετικών εθνικοτήτων οι οποίοι συνυπάρχουν σε περιορισμένο χώρο, χρησιμοποιούν τους ίδιους χώρους εστίασης και ψυχαγωγίας, μοιράζονται επιφάνειες και συστήματα κλιματισμού, ενώ το πλήρωμα παραμένει στο πλοίο για μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Εν τω μεταξύ, μετά την πρόσφατη παγκόσμια υγειονομική κρίση που προκάλεσε ένας άλλος ιός, ο SARS -CoV-2, καταγράφεται μία σταδιακή αλλαγή στρατηγικής για την ασφάλεια της δημόσιας υγείας. Από την, εκ των υστέρων, διαχείριση μιας κρίσης που ξεσπά, η πρόληψη του μέλλοντος καλείται να εντοπίζει τον κίνδυνο πριν αυτός εξελιχθεί σε απειλή.
Κάμερες που καταγράφουν επιβάτες με πυρετό, αισθητήρες που αναζητούν ίχνη ιών σε νεροχύτες και τουαλέτες, συστήματα ελέγχου της ποιότητας του αέρα, αντιμικροβιακές επιφάνειες και φορετές συσκευές που παρακολουθούν δείκτες υγείας είναι ορισμένες από τις τεχνολογίες που θα μπορούσαν να αλλάξουν την επιτήρηση των λοιμώξεων στα κρουαζιερόπλοια. Ωστόσο, ένα κρίσιμο ερώτημα παραμένει: Ακόμη και αν η τεχνολογία είναι διαθέσιμη, οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να τη χρησιμοποιήσουν;
Ευρωπαϊκό έργο και αόρατες λύσεις
Αυτό ακριβώς το ερώτημα επιχείρησε να απαντήσει το Healthy Ship 4U (HS4U), ένα ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο που ολοκληρώθηκε πρόσφατα, έχοντας χρηματοδοτηθεί από το πρόγραμμα Horizon Europe της Ευρωπαϊκής Ενωσης, στο πλαίσιο των δράσεων Research and Innovation Actions (RIA). Το έργο ένωσε πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα, οργανισμούς δημόσιας υγείας και τεχνολογικούς εταίρους από πολλές ευρωπαϊκές χώρες – μεταξύ των οποίων και το Ινστιτούτο Πολιτικής Υγείας – με στόχο την ανάπτυξη και αξιολόγηση καινοτόμων λύσεων για την πρόληψη και την έγκαιρη ανίχνευση λοιμωδών νοσημάτων στα κρουαζιερόπλοια.
Στο πλαίσιο αυτό και υπό την επιστημονική καθοδήγηση του καθηγητή Κυριάκου Σουλιώτη, κοσμήτορα της Σχολής Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και προέδρου και επιστημονικού διευθυντή του Ινστιτούτου Πολιτικής Υγείας, πραγματοποιήθηκαν δύο μελέτες, και μάλιστα σε πραγματικές συνθήκες λειτουργίας κρουαζιερόπλοιου, διερευνώντας χωριστά τις απόψεις επιβατών και μελών του πληρώματος. Στόχος τους να αξιολογήσουν συστηματικά την κοινωνική αποδοχή προηγμένων τεχνολογιών δημόσιας υγείας.
Η πρώτη μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 2024, πραγματοποιήθηκε σε 336 επιβάτες του «Celestyal Olympia». Το βασικό εύρημα είναι εκ πρώτης όψεως εντυπωσιακό, καθώς η συντριπτική πλειονότητα (92,3%) δήλωσε ότι θα αποδεχόταν τουλάχιστον μία από τις τεχνολογικές λύσεις που προτάθηκαν για την πρόληψη και την έγκαιρη ανίχνευση λοιμωδών νοσημάτων. Με μια πιο αναλυτική ματιά, εντούτοις, διαπιστώνει κανείς ότι η αποδοχή δεν ήταν ίδια για όλες τις τεχνολογίες. Οι επιβάτες εμφανίζονται πολύ πιο θετικοί απέναντι σε λύσεις που λειτουργούν διακριτικά και λίγο πολύ είναι… αόρατες.
Η ιδιωτική σφαίρα και τα προσωπικά δεδομένα
Οι καθαριστές αέρα στην καμπίνα και στο σύστημα κλιματισμού συγκέντρωσαν αποδοχή 89,6%, ενώ οι αισθητήρες ποιότητας του αέρα 80,4%. Οι αντιβακτηριακές ή αντιιικές επιφάνειες έγιναν αποδεκτές από 78,3%, ενώ το 75% συμφώνησε με την εγκατάσταση τηλεοράσεων ή οθονών που θα μπορούσαν να παρέχουν οδηγίες σε πραγματικό χρόνο, σε περίπτωση έξαρσης. Οσο, όμως, η τεχνολογία εισχωρεί στην ιδιωτική σφαίρα των επιβατών τόσο φαίνεται να μειώνεται η αποδοχή. Οι κάμερες που θα μπορούσαν να εντοπίζουν επιβάτες με πυρετό συγκέντρωσαν 64%, οι αισθητήρες για την ανίχνευση ιών σε νεροχύτες και τουαλέτες 61,3%, ενώ τα wearables, όπως ένα smartwatch που θα μπορούσε να χρησιμοποιείται για την παρακολούθηση δεικτών υγείας, μόλις 45,5%.
Οι ερευνητές, πάντως, έκαναν ακόμη ένα βήμα, αναζητώντας αναλυτικότερες απαντήσεις από εκείνους που προέβαλαν τις ισχυρότερες αντιστάσεις. Τι είπαν; Μεταξύ εκείνων που διαφώνησαν με κάποια από τις λύσεις, το 80,4% ανέφερε ότι δεν επιθυμεί να παρακολουθείται, ενώ το 72% εξέφρασε ανησυχία για την ασφάλεια των δεδομένων υγείας. Παράλληλα, περισσότεροι από τους μισούς εξέφρασαν φόβο για πιθανό κοινωνικό στιγματισμό, σε περίπτωση που εντοπιζόταν ότι έχουν κάποια λοίμωξη. Η ηλικία έπαιξε επίσης ρόλο· οι μεγαλύτεροι επιβάτες ήταν λιγότερο πρόθυμοι να αποδεχθούν κάμερες και wearables. Αντίθετα, όσοι ανησυχούσαν περισσότερο ότι θα προσβληθούν από κάποια λοιμώδη νόσο, εμφανίζονταν γενικά πιο θετικοί στις τεχνολογικές λύσεις.
Ναυτιλιακή εργασία και κουλτούρα υγείας
Η δεύτερη μελέτη, στην οποία συμμετείχαν 280 μέλη του πληρώματος, είναι εξίσου αποκαλυπτική. Περίπου το 98% του πληρώματος δήλωσε ότι αποδέχεται τουλάχιστον μία από τις προτεινόμενες λύσεις. Αλλά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο βρίσκεται στις τεχνολογίες που αφορούν άμεσα την προσωπική παρακολούθηση. Τα wearables γίνονται αποδεκτά από 87,5% των εργαζομένων, έναντι μόλις 45,5% των επιβατών. Οι κάμερες για τον εντοπισμό πυρετού φτάνουν το 90,7%, έναντι 64% στους επιβάτες. Υψηλή είναι επίσης η αποδοχή των αντιμικροβιακών επιφανειών (95,4%), των καθαριστών αέρα (94,6%) και των οθονών που θα παρέχουν οδηγίες σε περίπτωση έξαρσης (91,8%).
«Η διαφορά αυτή ήταν αναμενόμενη και αντανακλά την ιδιαίτερη κουλτούρα υγείας και ασφάλειας που διέπει την εργασία στη ναυτιλία», υπογραμμίζει στα «ΝΕΑ» ο Κυριάκος Σουλιώτης. «Για τους εργαζόμενους, τα πρωτόκολλα πρόληψης δεν αποτελούν μια προσωρινή ή έκτακτη υποχρέωση, αλλά μέρος της καθημερινής επαγγελματικής πρακτικής.
Οσο αυστηρότερα εφαρμόζονται οι κανόνες υγείας και ασφάλειας τόσο περισσότερο μειώνεται ο επαγγελματικός κίνδυνος, προστατεύεται η υγεία του προσωπικού και διασφαλίζεται η ομαλή λειτουργία του πλοίου».
Και συνεχίζει: «Οι πολίτες, πάλι, δεν απορρίπτουν την τεχνολογία αυτή καθαυτή· αποδέχονται ευκολότερα λύσεις που προστατεύουν την υγεία τους χωρίς να εισβάλλουν στην προσωπική τους σφαίρα. Οι σημαντικότερες επιφυλάξεις σχετίζονται με την προστασία της ιδιωτικότητας, τη διαχείριση των προσωπικών δεδομένων και τη διαφάνεια, ως προς τον τρόπο χρήσης τους, στοιχεία που οι δύο μελέτες αναδεικνύουν, ως κρίσιμες προϋποθέσεις για την ευρύτερη υιοθέτηση των τεχνολογιών».
Ωστόσο και σύμφωνα με τον ίδιο, το σημαντικότερο συμπέρασμα των δύο δημοσιεύσεων, υπερβαίνει την αποδοχή συγκεκριμένων τεχνολογικών λύσεων. «Αναδεικνύει ότι η επιτυχία της καινοτομίας στη δημόσια υγεία δεν θα εξαρτηθεί αποκλειστικά από τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης, των αισθητήρων ή των αλγορίθμων. Θα εξαρτηθεί από την εμπιστοσύνη. Οι πολίτες δεν απορρίπτουν την καινοτομία· ζητούν να γνωρίζουν γιατί εφαρμόζεται, πώς χρησιμοποιούνται τα δεδομένα τους και με ποιον τρόπο προστατεύονται τα δικαιώματά τους. Η εμπιστοσύνη δεν αποτελεί συνέπεια της τεχνολογίας· αποτελεί προϋπόθεση για την επιτυχία της».