Χάκερ στις δεξαμενές: Πώς το πόσιμο νερό γίνεται «όπλο» του σύγχρονου πολέμου

Ο επόμενος πόλεμος μπορεί να μη διακόψει το νερό μιας πόλης βομβαρδίζοντας τα υδραγωγεία της. Ίσως αρκεί ένας χάκερ, ένας υπολογιστής και η πρόσβαση σε μια μικρή, ανεπαρκώς προστατευμένη ψηφιακή μονάδα, εγκατεστημένη σε κάποια αντλία ή βαλβίδα εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.

Οι κυβερνοεπιθέσεις που καταγγέλθηκαν τις τελευταίες εβδομάδες σε δημόσια δίκτυα ύδρευσης διαφορετικών αμερικανικών Πολιτειών αποκαλύπτουν πόσο έχουν αλλάξει οι κανόνες του σύγχρονου πολέμου. Οι εισβολείς δεν επιχείρησαν απλώς να υποκλέψουν δεδομένα ή να ακινητοποιήσουν τους υπολογιστές των οργανισμών. Απέκτησαν μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση σε συστήματα που χρησιμοποιούνται για τον απομακρυσμένο έλεγχο της ποιότητας του νερού, της ποσότητας των χημικών επεξεργασίας και της πίεσης του δικτύου.

Οι αμερικανικές Αρχές διαβεβαίωσαν ότι οι επιθέσεις δεν επηρέασαν την καταλληλότητα του πόσιμου νερού και ότι δεν προέκυψε κίνδυνος για τη δημόσια υγεία. Το γεγονός, όμως, ότι άγνωστοι μπόρεσαν να πλησιάσουν ψηφιακά τόσο κρίσιμες λειτουργίες αρκεί για να σημάνει συναγερμό.

Η αδύναμη βαλβίδα

Στις περισσότερες κυβερνοεπιθέσεις το ενδιαφέρον στρέφεται στους κεντρικούς διακομιστές, στα αρχεία και στις βάσεις δεδομένων ενός οργανισμού. Στην περίπτωση των δικτύων ύδρευσης, οι δράστες φαίνεται ότι επέλεξαν έναν διαφορετικό δρόμο: στόχευσαν τις μικρές συσκευές που βρίσκονται πάνω στις αντλίες, στις βαλβίδες και στα σημεία ελέγχου του δικτύου.

Πρόκειται για βιομηχανικά συστήματα τα οποία επιτρέπουν στους τεχνικούς να παρακολουθούν και να ρυθμίζουν από απόσταση τη λειτουργία των εγκαταστάσεων. Χάρη σε αυτά, ένας οργανισμός ύδρευσης μπορεί να ελέγχει την πίεση, τη ροή και τις διαδικασίες επεξεργασίας χωρίς να απαιτείται η συνεχής φυσική παρουσία προσωπικού σε κάθε σημείο.

Η αυτοματοποίηση εξοικονομεί χρόνο και χρήματα, αλλά δημιουργεί και νέες πύλες εισόδου. Πολλές από αυτές τις συσκευές εγκαταστάθηκαν πριν από χρόνια, όταν ο κίνδυνος κυβερνοεπιθέσεων δεν είχε τις σημερινές διαστάσεις. Συχνά χρησιμοποιούν παλαιό λογισμικό, αδύναμους κωδικούς ή συνδέσεις που δεν προστατεύονται επαρκώς. Επειδή θεωρούνται βοηθητικά εξαρτήματα και όχι ολοκληρωμένοι υπολογιστές, μπορεί να μη λαμβάνουν την ίδια προσοχή από τις υπηρεσίες κυβερνοασφάλειας.

Αυτό ακριβώς επιχειρούν να εκμεταλλευτούν οι εισβολείς. Δεν χρειάζεται να παραβιάσουν ολόκληρο το ψηφιακό δίκτυο ενός οργανισμού, εάν μπορούν να εισέλθουν από μια ξεχασμένη συσκευή που βρίσκεται στην άκρη του.

Η άμεση αντίδραση των οργανισμών απέτρεψε τα χειρότερα. Οι υπεύθυνοι απενεργοποίησαν τα συστήματα που είχαν δεχθεί την επίθεση και έστειλαν τεχνικό προσωπικό στις εγκαταστάσεις, ώστε ο έλεγχος να πραγματοποιείται χειροκίνητα. Η επιστροφή στη φυσική παρουσία και στους συμβατικούς χειρισμούς λειτούργησε ως το τελευταίο ανάχωμα απέναντι στην ψηφιακή εισβολή.

Πόλεμος από μακριά

Η αμερικανική κυβέρνηση άρχισε έρευνα για την προέλευση των επιθέσεων. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες στις ΗΠΑ, οι υποψίες έχουν στραφεί προς το Ιράν, χωρίς όμως να έχουν παρουσιαστεί οριστικά αποδεικτικά στοιχεία που να επιτρέπουν την επίσημη απόδοση ευθύνης.

Η επιφύλαξη είναι απαραίτητη. Στον κυβερνοχώρο, ο δράστης μπορεί να αποκρύψει την πραγματική του ταυτότητα, να χρησιμοποιήσει ενδιάμεσους διακομιστές ή ακόμη και να αφήσει παραπλανητικά ίχνη. Η τεχνική διαπίστωση του τόπου από τον οποίο ξεκίνησε μια επίθεση δεν αποδεικνύει πάντοτε ποιος την οργάνωσε ή ποιος έδωσε την εντολή.

Το περιστατικό εντάσσεται, πάντως, σε ένα ευρύτερο περιβάλλον κυβερνοαντιπαράθεσης, στο οποίο κρατικοί ή κρατικά υποστηριζόμενοι μηχανισμοί στοχεύουν υποδομές του αντιπάλου. Ενέργεια, επικοινωνίες, μεταφορές, νοσοκομεία και δίκτυα ύδρευσης αποτελούν πλέον πιθανούς στόχους. Η επίθεση σε αυτά μπορεί να προκαλέσει κοινωνική αναστάτωση και οικονομική ζημιά χωρίς να χρησιμοποιηθεί ούτε ένας πύραυλος.

Το πόσιμο νερό αποτελεί ιδιαίτερα ευαίσθητο στόχο, επειδή συνδέεται άμεσα με την υγεία, την καθημερινή ζωή και την εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος. Ακόμη και αν δεν υπάρξει πραγματική μόλυνση, μόνο η υποψία ότι ένας ξένος παράγοντας απέκτησε πρόσβαση στο σύστημα μπορεί να προκαλέσει φόβο, μαζικές αγορές εμφιαλωμένου νερού και αμφισβήτηση των επίσημων διαβεβαιώσεων.

Επιστροφή στο χειροκίνητο

Μετά τις επιθέσεις, η αρμόδια αμερικανική υπηρεσία κυβερνοασφάλειας συνέστησε στους φορείς διαχείρισης νερού να αποσυνδέσουν όσα ευάλωτα συστήματα δεν είναι απολύτως απαραίτητα. Η οδηγία αναδεικνύει ένα από τα μεγαλύτερα διλήμματα της ψηφιακής εποχής: δεν πρέπει κάθε λειτουργία να συνδέεται στο Διαδίκτυο μόνο και μόνο επειδή αυτό είναι τεχνικά εφικτό.

Η λύση δεν είναι η πλήρης εγκατάλειψη της τεχνολογίας. Είναι ο σαφής διαχωρισμός των κρίσιμων λειτουργιών, η τακτική αναβάθμιση του εξοπλισμού, οι αυστηροί κωδικοί πρόσβασης, η συνεχής παρακολούθηση και η διατήρηση χειροκίνητων εναλλακτικών σε περίπτωση παραβίασης.

Για την Ευρώπη –και ειδικά για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου λειτουργούν εκατοντάδες δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης με διαφορετικό επίπεδο τεχνολογικής ετοιμότητας– το αμερικανικό περιστατικό αποτελεί προειδοποίηση. Η ασφάλεια του νερού δεν τελειώνει πλέον στις δεξαμενές, στους αγωγούς και στα εργαστήρια. Επεκτείνεται στους κωδικούς, στο λογισμικό και στις μικρές ηλεκτρονικές συσκευές που κανείς δεν παρατηρεί, μέχρι τη στιγμή που κάποιος αποφασίσει να τις μετατρέψει σε όπλο.