Ντενίζ Γκοκτάς: Η κωμωδία ως αντίσταση
«Η μητέρα μου είναι μια γυναίκα ακριβώς όπως η κυβέρνηση. Αντί να λύνει τα προβλήματα και τα περιστατικά, προτιμά να κρατάει τον κόσμο κλειδωμένο μέσα. Δεν με άφηνε να βγω από το σπίτι μέχρι να πάω στο δημοτικό. Ημουν συνέχεια δίπλα στο παράθυρο, κοιτούσα έξω και έκανα όνειρα…». Είναι ένα από τα αγαπημένα αστεία του Ντενίζ Γκοκτάς, να χρησιμοποιεί τη μητέρα του ως μεταφορά για τον αυταρχισμό του κράτους.
Ο 32χρονος κωμικός αποτελεί ένα από τα πιο πολυσυζητημένα και ξεχωριστά πρόσωπα της σύγχρονης stand-up σκηνής στην Τουρκία. Με όπλα του τον κυνισμό, την πολιτική σάτιρα και την αφοπλιστική ειλικρίνεια, έχει καταφέρει να κερδίσει εκατομμύρια θεατές, μετατρέποντας τις παρατηρήσεις του σε αιχμηρή κωμωδία, όχι μόνο της πολιτικής αλλά και της κοινωνικής και οικονομικής ζωής.
Γεννημένος σε αλεβιτική οικογένεια από την Κεντρική Ανατολία, κουβαλά ένα πλούσιο υπόβαθρο, καθώς είναι πτυχιούχος Ψυχολογίας από το φημισμένο Πανεπιστήμιο Μέσης Ανατολής (ODTÜ) της Αγκυρας, ενώ παράλληλα πραγματοποιεί μεταπτυχιακές σπουδές στον κινηματογράφο. Η καριέρα του εκτοξεύτηκε μέσα από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και τις παραστάσεις του με τη γνωστή κολεκτίβα TuzBiber Stand-Up.
Ωστόσο, η δημοτικότητά του πήρε εκρηκτικές διαστάσεις στα τέλη του περασμένου μήνα, όταν η 90λεπτη παράστασή του με τίτλο «Ölü Deniz» (Νεκρά Θάλασσα) ανέβηκε στο YouTube, συγκεντρώνοντας μέσα σε λίγες ημέρες 13 εκατομμύρια προβολές, καθώς εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα διαδικτυακά γεγονότα στην Τουρκία.
Η παράσταση αυτή, αν και τον καθιέρωσε ως κορυφαίο σατιρικό καλλιτέχνη, οδήγησε στη σύλληψη και την προφυλάκισή του πριν από μία εβδομάδα με τις κατηγορίες της προσβολής του προέδρου Ερντογάν και των θρησκευτικών αξιών. Όλα αυτά κάνουν τη δημοφιλία του να εκτοξεύεται.
Το χιούμορ του Γκοκτάς δεν είναι το κλασικό, ανάλαφρο αστείο της καθημερινότητας. Πρόκειται για μαύρο χιούμορ με έντονο κοινωνικοπολιτικό σχολιασμό. Χρησιμοποιεί την απάθεια και την έλλειψη έκφρασης στο πρόσωπο για να αναδείξει τον παραλογισμό της σύγχρονης τουρκικής κοινωνίας.
Μέσα από τις παραστάσεις του, όπως το «Selam Selam» και το «Ölü Deniz», αγγίζει θέματα που άλλοι αποφεύγουν: την οικονομική κρίση, τη μαζική φυγή των νέων στο εξωτερικό, τη θρησκευτική υποκρισία και τον αυταρχισμό της εξουσίας. Ο ίδιος χρησιμοποιεί τις γνώσεις του στην ψυχολογία για να αποδομήσει τον φόβο. Σε μια χώρα όπου η ελευθερία του λόγου δοκιμάζεται καθημερινά, ο Γκοκτάς επιλέγει να μιλήσει για τον «ελέφαντα στο δωμάτιο» με τρόπο που προκαλεί τόσο γέλιο όσο και προβληματισμό.
Ενα από τα πιο διάσημα νούμερά του αφορά τη μετανάστευση των μορφωμένων νέων της Τουρκίας προς την Ευρώπη λόγω της οικονομικής ασφυξίας. «Εχω χάσει σχεδόν όλους τους φίλους μου… όχι επειδή πέθαναν, αλλά επειδή μετακόμισαν στη Γερμανία.
Πλέον, όταν κάποιος μου λέει “πάω να βρω τον εαυτό μου”, ξέρω ότι εννοεί “ψάχνω διαμέρισμα στη Φρανκφούρτη”. Η Γερμανία έχει γίνει για εμάς κάτι σαν την άλλη ζωή. Δεν ξέρεις πώς είναι, αλλά όλοι ελπίζουν να πάνε εκεί όταν τελειώσουν τα βάσανά τους εδώ».
Στην τελευταία του παράσταση, «Ölü Deniz», ο κωμικός σχολίασε τον τρόπο με τον οποίο η θρησκεία χρησιμοποιείται ως εργαλείο ελέγχου και πειθαρχίας – και εν μέρει αυτό τον έστειλε στη φυλακή: «Μας έμαθαν από μικρά παιδιά να φοβόμαστε την Κόλαση.
Αλλά αν ζεις στην Άγκυρα τον χειμώνα και προσπαθείς να πληρώσεις τον λογαριασμό του φυσικού αερίου, η ιδέα ενός μέρους που είναι μόνιμα ζεστό και η θέρμανση είναι δωρεάν, δεν ακούγεται πλέον και τόσο τρομακτική. Ισως τελικά η Κόλαση να είναι απλώς μια καλή ενεργειακή επένδυση».
Η περίπτωση του Ντενίζ Γκοκτάς αναδεικνύει τη διαχρονική δύναμη της κωμωδίας ως μέσου αντίστασης. Η τεράστια απήχηση του βίντεο «Ölü Deniz» στο YouTube αποδεικνύει ότι η κοινωνία, και ιδιαίτερα η νέα γενιά, έχει ανάγκη από φωνές που εκφράζουν την απογοήτευση, το άγχος αλλά και την ελπίδα της.
Ο Γκοκτάς κατάφερε να δώσει φωνή σε μια βουβή πλειοψηφία, αποδεικνύοντας ότι το γέλιο, ακόμα και κάτω από τις πιο δύσκολες συνθήκες, παραμένει μια πράξη θάρρους. Και τον κάνει έναν από τους πιο επιδραστικούς κωμικούς της γενιάς του.
«Αν σκότωνα κάποιον στον δρόμο, ο πατέρας μου δεν θα μπορούσε να με σώσει. Δεν είναι τόσο καλός πατέρας όσο ο Ερντογάν», λέει υπονοώντας ανοιχτά όλα τα σκάνδαλα που έχουν δει το φως για την οικογένεια του τούρκου προέδρου, τον οποίο αποκαλεί ευθαρσώς «δικτάτορα», δίπλα από ένα γιγάντιο χάρτινο γλυπτό του δικού του κεφαλιού, προφανώς αποκεφαλισμένο.
Η ευστοχία του φαίνεται από το ότι είχε προβλέψει την ίδια του τη σύλληψη. Συχνά μιλούσε για τα όρια της σάτιρας και τον φόβο των καλλιτεχνών.
«Στην Τουρκία, το να είσαι stand-up κωμικός είναι σαν να παίζεις ρώσικη ρουλέτα, αλλά με γεμάτο περίστροφο. Κάθε φορά που τελειώνει μια παράσταση και δεν με περιμένει περιπολικό απ’ έξω, νιώθω ότι απέτυχα ως καλλιτέχνης. Σημαίνει ότι τα αστεία μου δεν ήταν αρκετά καλά για να ενοχλήσουν κανέναν. Οπότε, αν δείτε να με συλλαμβάνουν, μη λυπηθείτε. Να ξέρετε απλώς ότι έκανα ένα πολύ καλό sold-out σόου».