Αρκεί να μπορούμε
Σήμερα έχει γενέθλια η Αμερική. Συμπληρώνει αισίως τα 250, από την 4η Ιουλίου του 1776, όταν το λεγόμενο Δεύτερο Ηπειρωτικό Κογκρέσο, στο οποίο εκπροσωπούνταν και οι δεκατρείς εξεγερμένες αποικίες, επικύρωσε τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Τη σύνταξη του ιστορικού κειμένου, που θεωρείται ιερό από τους Αμερικανούς, την ανέθεσε το Κογκρέσο σε μια επιτροπή πέντε σοφών. Κορυφαίος ανάμεσά τους ήταν ο Βενιαμίν Φραγκλίνος (έτσι τον λέγαμε κάποτε στα ελληνικά τον Μπέντζαμιν Φράνκλιν και παραμένω στην παράδοση).
Ομως και ο Τζον Ανταμς, ο μετέπειτα πρόεδρος, ήταν διανοούμενος ολκής, στην πρωτοπορία των ιδεών της εποχής του, αν και παράξενος ως προσωπικότητα – για να καταλάβετε, η πρωινή ρουτίνα του, προτού χαράξει η αυγή, ήταν να μεταφράσει μια παράγραφο Ομηρο, για να ξυπνήσει το μυαλό του και, στη συνέχεια, έριχνε μια βουτιά στο ποτάμι, για να ξυπνήσει και το σώμα του.
Οι σοφοί, εν πάση περιπτώσει, ήταν πράγματι σοφοί, διότι πάσαραν όλη τη δουλειά στον Τόμας Τζέφερσον, που ήταν ο νεότερος και πολύ διαβαστερός. Το αποτέλεσμα είναι κυρίως δικό του έργο, οι άλλοι σοφοί τού έσβησαν ένα-δυο πραγματάκια, ήταν όμως ο Τζέφερσον εκείνος που κυριολεκτικά έγραψε Ιστορία. Αυτός καθιέρωσε τον Τζον Λοκ ως τον πιο επιδραστικό φιλόσοφο της εποχής του, δεδομένου ότι η περίφημη φράση με την οποία ξεκινά η διακήρυξη, για την «αυταπόδεικτη αλήθεια ότι όλοι οι άνθρωποι δημιουργούνται ίσοι, ότι όλοι είναι προικισμένοι από τον Δημιουργό τους με ορισμένα αναπαλλοτρίωτα Δικαιώματα, ότι ανάμεσά τους είναι Ζωή, Ελευθερία και η επιδίωξη της Ευτυχίας», ήταν δάνειο από τη Δεύτερη Πραγματεία περί κυβερνήσεως του Λοκ. Φυσικά, δεν τον μέμφεται κανείς για την παράλειψη της αναφοράς στην πηγή, πολιτικό κείμενο έγραφε, στο οποίο εξηγούσε τους λόγους για τους οποίους οι αποικίες χώριζαν από τη μητρόπολη.
Μετά την επικύρωση της Διακήρυξης, το Κογκρέσο ξεκίνησε να συζητάει για το είδος του πολιτεύματος που θα είχε η συνομοσπονδία των αποικιών και ο Φραγκλίνος είπε τότε μια φράση ιστορική, η οποία σήμερα, στην επέτειο των 250 ετών, είναι επίκαιρη: «Δημοκρατία, αρκεί να μπορούμε να τη διατηρήσουμε». Αυτό που εννοούσε ήταν να μην αφήσουν το πολίτευμα να εκφυλισθεί σε δικτατορία ή εμφύλιο. Και το είπε λακωνικά, επειδή ήταν αυτό ακριβώς που καταλάβαινε ο κάθε μορφωμένος άνθρωπος της εποχής. Ολοι οι ιδρυτές πατέρες, όπως τους λένε εκεί, γνώριζαν καλά το παράδειγμα της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, σε βαθμό ψυχολογικού τραύματος. Η λατινική φιλολογία, ειδικά δε τα ιστορικά κείμενα της περιόδου των εμφυλίων, ήταν βασικά στοιχεία στο curriculum των πανεπιστημίων, το ψωμοτύρι των μορφωμένων.
Είχαν λοιπόν επίγνωση των κινδύνων της δημοκρατίας, γι’ αυτό και τους βγήκε η πίστη μέχρι να συμφωνήσουν τη μορφή της δημοκρατίας τους, ώστε να εξασφαλίζει κατά το δυνατόν έλεγχο και εξισορρόπηση θεσμών και εξουσιών (τσεκς αντ μπάλανσες). Ο φόβος της παντοδύναμης κεντρικής εξουσίας είναι το κεντρικό ζήτημα, γύρω από το οποίο αντιπαρατίθενται επιχειρήματα και προβληματισμοί των ιδρυτών πατέρων, μέχρι να καταλήξουν το 1787 στο κείμενο του Συντάγματος και να εγκριθεί από το Κογκρέσο δύο χρόνια αργότερα. Και ο διάλογος αυτός συνεχίζεται με την ίδια ένταση τις επόμενες δεκαετίες, με τις τροποποιήσεις που προστίθενται στο μεταξύ. Ακόμη και ο Χάμιλτον, ο πιο ένθερμος φεντεραλιστής (υπερασπιστής της ισχυρής κεντρικής κυβέρνησης), βλέπει διαρκώς μπροστά του το σκιάχτρο «του δημαγωγού που γίνεται τύραννος». (Εχει ενδιαφέρον ότι ο Χάμιλτον χρησιμοποιεί τις ελληνικές λέξεις στην αγγλική εκδοχή τους: demagogue και tyrant).
Το σκιάχτρο αυτό ορθώνεται πραγματικό σήμερα, στην πορτοκαλί μορφή του 46ου προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτό δεν οφείλεται στις προθέσεις του, γιατί έννοιες όπως «αλλαγή θεσμών» κ.λπ. δεν έχουν θέση στο μυαλό του Τραμπ, όπου όλα απλουστεύονται προκειμένου να κάνει αυτό που θέλει. Ο κίνδυνος οφείλεται στην απερίγραπτη προσωπικότητά του, στον νοσηρό ναρκισσισμό του που ισοπεδώνει τα πάντα αδιακρίτως και αντικαθιστά τους θεσμούς με τον εγωισμό του.
Ο κίνδυνος, δηλαδή, προκύπτει εκ του αποτελέσματος κι ας μην ήταν αυτή η πρόθεση του Τραμπ. Η ουσία του προβλήματος, τολμώ να πω, δεν είναι ο Τραμπ, παρότι η ζημία που θα αφήσει πίσω του θα είναι μεγάλη. Το ουσιώδες είναι αν μπορεί το Σύνταγμα να τον υποχρεώσει να αντιμετωπίσει τις ευθύνες του. Αν, δηλαδή, δεν μπορεί να τον σταματήσει το Σύνταγμα, τότε… Αδηλη η συνέχεια.