250 χρόνια αντιφάσεις

Σήμερα, 4 Ιουλίου 2026, οι Αμερικανοί γιορτάζουν 250 χρόνια ανεξαρτησίας.  Το αφήγημα της ανεξαρτησίας περικλείει ένα παράδοξο, αφού μόλις 13 χρόνια πριν οι ίδιοι φλογεροί επαναστάτες κατά της βασιλείας του Γεωργίου Γ’ είχαν υπερασπιστεί τη βρετανική αυτοκρατορία κατά των Γάλλων στον επταετή πόλεμο (1756-1763). Εκτός από τις εδαφικές προσαρμογές, τα δημοσιονομικά απόνερα του πολέμου εκείνου, με τη δημιουργία κολοσσιαίου εθνικού χρέους και την εξυπηρέτησή του, οδήγησαν έμμεσα τόσο στην Αμερικανική το 1776 όσο και στη Γαλλική Επανάσταση το 1789.

Από εκείνη την αρχική αντίφαση (νομιμόφρονες και επαναστάτες) η χώρα συστηματικά καλλιεργεί υπαρξιακές αντιφάσεις: Αν και η ληξιαρχική πράξη δημιουργίας  της σχετιζόταν με αντίδραση για την επιβολή δασμών, οι Αμερικανοί πλαισιώνουν την πρόκριση  χαμηλής φορολογίας με αλλεργία στη φοροδιαφυγή (το πανίσχυρο IRS). Αν και η αφορμή ήταν πεζή (δασμοί), η δικαιολόγηση της ανεξαρτησίας αξιοποίησε τις πανανθρώπινες αξίες του Διαφωτισμού.

Δύσκολα κρυβόταν η  ειρωνεία της συνύπαρξης μεγαλοστομίας για ελευθερία του ατόμου με το ότι η οικονομία (τουλάχιστον των νοτιότερων αποικιών) βασιζόταν σε βάναυση δουλεία.  Αλλά και ο ρόλος της θρησκείας δημιουργεί άλλη αντίφαση: η εποίκιση στον Βορρά είχε θρησκευτική αφετηρία, όμως το νέο κράτος, αν και θεοσεβούμενο, επιμελώς κρατούσε τη θρησκεία μακριά από τα κοινά. Στα πιο προσωπικά, ο πουριτανισμός συγκατοικεί με τη σεξουαλική ελευθεριότητα. Αργότερα, ο ιδρυτικός απομονωτισμός στεκόταν άβολα με τον ρόλο της υπερδύναμης: οι πρώτοι αντιιμπεριαλιστές βρέθηκαν να διαχειρίζονται αυτοκρατορία.

Εκεί που άλλες χώρες θα αντιμετώπιζαν την ύπαρξη τέτοιων αντιφάσεων ως πρόβλημα προς διόρθωση, οι Αμερικανοί ποτέ δεν απέκτησαν Ροβεσπιέρο. Αντιθέτως, οι αναπόφευκτες εντάσεις  λειτουργούν ως στοιχεία δυναμισμού. Η συνύπαρξη απόψεων και η αποφυγή μονολιθικότητας μετατράπηκαν σε κρίσιμη αρετή. Ομως και αυτή δεν έρχεται χωρίς αντίδραση: το κυνήγι μαγισσών της αποικιακής Αμερικής παραπέμπει εύκολα στον μακαρθισμό του 1950. Στις ημέρες μας η ύπαρξη πανσπερμίας απόψεων αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα από θιασώτες του MAGA.  Ενώ η ανεκτικότητα, για παράδειγμα στη Σκανδιναβία, αποτελεί καύχημα, πολλοί Αμερικανοί την επικηρύσσουν  ως παράγοντα παρακμής.

Ισως η δημιουργικότητα απαιτεί να μην επαναπαύονται σε βολική αυταρέσκεια. Ισως η ορατότητα των αντιφάσεων να ενθαρρύνει την αναζήτηση νέων λύσεων. Ισως, χωρίς την ανοχή στις αντιφάσεις, η αμερικανική να είχε την τύχη της σοβιετικής αυτοκρατορίας.

Ο μεγάλος αμερικανός ποιητής Walt Whitman το εντόπισε αυτό  στο «Τραγούδι του εαυτού μου» (Song of myself). To ποίημα σε 52 μέρη (όσα και οι εβδομάδες του έτους) δημοσιεύτηκε το 1855 στα πρόθυρα του εμφυλίου. Η αρχική του υποδοχή ήταν μάλλον αρνητική, αν και τώρα αναγνωρίζεται ως ένα από τα σημαντικότερα κείμενα που δείχνουν «τι εστί Αμερικανός». Στο προτελευταίο μέρος (51), αναρωτιέται  «Αντιφάσκω; Βεβαίως. Αντιφάσκω. / Είμαι μεγάλος. Εμπεριέχω πλήθη» – I contradict myself? /Very well then. Ι contradict myself/ (I am large. I contain multitudes) – Τον στίχο αυτόν δανείστηκε σε δικό του απολογισμό και ο Μπομπ Ντίλαν το 2020.

Οι Αμερικανοί δεν χάρηκαν τα 100 χρόνια της ανεξαρτησίας τους, αφού συνέπεσαν με το σοκ της ολοκληρωτικής εξολόθρευσης του εκστρατευτικού σώματος του στρατηγού Κάστερ από τους ινδιάνους Σιου. Τα 200 επισκιάστηκαν από την εθνική κατάθλιψη του Βιετνάμ.

Ισως, στα 250 τους,  αντί για αυτοκρατορικό κιτς, να γιόρταζαν την πληθωρικότητα και την συνύπαρξη αντιθέτων.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.