Ηλεκτροσόκ στις σχέσεις Πολωνίας – Ουκρανίας: Η Βαρσοβία αφαιρεί από τον Ζελένσκι την ανώτατη διάκριση που του είχε απονείμει

Διπλωματική κρίση απειλεί να ξεσπάσει ανάμεσα σε Πολωνία και Ουκρανία, μετά την απόφαση του προέδρου της Πολωνίας Κάρολ Ναβρότσκι να αφαιρέσει από τον Ουκρανό ομόλογό του, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, την ανώτατη τιμητική διάκριση της χώρας. Η κίνηση αυτή ήρθε ως αντίδραση στη μετονομασία ουκρανικής στρατιωτικής μονάδας σε «Ήρωες του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού (UPA)» – οργάνωση που ευθύνεται για σφαγές Πολωνών κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η απόφαση του Ναβρότσκι λαμβάνεται λίγες ημέρες πριν από τη διάσκεψη για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας στο Γκντανσκ.

«Υπό το πρίσμα της συγκατάθεσης του προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι να ονομάσει μία από τις μονάδες των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας “Ήρωες του UPA” (…) αποφάσισα να ανακαλέσω το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας», ανέφερε ο Ναβρότσκι.

Από την πλευρά του, ο Ουκρανός υπουργός Εξωτερικών Αντρίι Σιμπίχα χαρακτήρισε την απόφαση «στρατηγικό λάθος». «Η απόφαση να αφαιρεθεί το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας είναι ένα στρατηγικό λάθος του προέδρου της Πολωνίας που ωφελεί μόνο τη Μόσχα», έγραψε στο Facebook.

«Λυπούμαστε που αντί να αναζητήσει λύσεις, η πολωνική πλευρά αποφάσισε να κλιμακώσει αυτή τη σύγκρουση σε απαράδεκτο επίππεδο. Κανείς πρόεδρος άλλης χώρας δεν θα υπαγορεύσει την ιστορία μας», πρόσθεσε ο Σιμπίχα.

Ιστορικές πληγές και πολιτικές αντιδράσεις

Για πολλούς Ουκρανούς, ο UPA αποτελεί σύμβολο αντίστασης απέναντι στη Σοβιετική Ένωση και τη ναζιστική Γερμανία. Ωστόσο, στην Πολωνία παραμένει συνδεδεμένος με τις σφαγές της Βολυνίας (1943–1945), όπου εκτιμάται ότι περίπου 100.000 Πολωνοί σκοτώθηκαν από Ουκρανούς εθνικιστές, ενώ υπήρξαν και χιλιάδες ουκρανικά θύματα αντιποίνων.

Τον Απρίλιο του 2023, η απονομή του Τάγματος του Λευκού Αετού στον Ζελένσκι από τον τότε πρόεδρο της Πολωνίας Αντρέι Ντούντα θεωρήθηκε κορυφαίο δείγμα αλληλεγγύης μεταξύ των δύο χωρών. Όμως η πρόσφατη μετονομασία της μονάδας σε UPA θεωρήθηκε προσβλητική από τον Ναβρότσκι. «Για τη συντριπτική πλειοψηφία της πολωνικής κοινωνίας, ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός παραμένει πάνω απ’ όλα μια οργάνωση που ευθύνεται για βάναυσα εγκλήματα σε βάρος των πολιτών της Δημοκρατίας της Πολωνίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», ανέφερε ο Πολωνός πρόεδρος στο διάγγελμά του στην πλατφόρμα Χ.

Ο Ναβρότσκι, γνωστός για την κριτική του στάση απέναντι στο Κίεβο, είχε ταχθεί κατά της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ και είχε μπλοκάρει νομοσχέδιο για την παράταση της βοήθειας προς Ουκρανούς πρόσφυγες. Δεν έχει επισκεφθεί ποτέ το Κίεβο, παρά τις σχετικές προσκλήσεις.

Ο ρόλος του UPA και οι πρόσφατες κινήσεις του Κιέβου

Η ουκρανική κυβέρνηση επιμένει ότι η επιλογή του ονόματος της μονάδας δεν στρεφόταν κατά της Πολωνίας. Ο UPA υπήρξε στρατιωτικό σκέλος της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN), που πολέμησε τον Κόκκινο Στρατό αλλά συγκρούστηκε και με την πολωνική αντίσταση, σκοτώνοντας Πολωνούς και Εβραίους πολίτες. Σε ορισμένες περιπτώσεις συνεργάστηκε με τους Ναζί.

Τον Μάιο, η Ουκρανία επαναπάτρισε και ενταφίασε στο «Πάνθεον Εθνικών Ηρώων» τα λείψανα του εθνικιστή ηγέτη Αντρίι Μέλνικ, παρουσία του Ζελένσκι. Ο Μέλνικ υπήρξε επικεφαλής παρακλαδιού της OUN του Στεπάν Μπαντέρα, οργάνωσης που συνεργάστηκε με τη ναζιστική Γερμανία και συμμετείχε στο Ολοκαύτωμα. Ο Ζελένσκι έχει ανακοινώσει σχέδια επαναπατρισμού και άλλων «Ουκρανών ηρώων», όπως του Γιεβχέν Κονοβάλετς και του ίδιου του Μπαντέρα.

Ανοιχτές πληγές και πολιτικές ισορροπίες

Το Κίεβο έχει ζητήσει συγγνώμη για τις σφαγές των Πολωνών από τον UPA, αλλά αρνείται τον χαρακτηρισμό «γενοκτονία» που υιοθέτησε το 2016 το πολωνικό κοινοβούλιο. Το 2025 οι δύο χώρες ξεκίνησαν ξανά τις εκταφές θυμάτων των σφαγών της Βολυνίας, σε μια προσπάθεια ιστορικής συμφιλίωσης.

Η νέα κρίση προκάλεσε αντιδράσεις σε όλο το πολιτικό φάσμα της Πολωνίας. Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ χαρακτήρισε την απόφαση του Ζελένσκι «ανησυχητική» και κάλεσε τους δύο προέδρους «να βρουν έναν καλύτερο τρόπο από την ανταλλαγή πληγμάτων». Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η στήριξη της Ουκρανίας στον πόλεμο κατά της Ρωσίας παραμένει προς το συμφέρον της Πολωνίας.

Η κοινή γνώμη και οι πρόσφυγες

Στην Πολωνία διαμένουν περίπου 1 εκατομμύριο Ουκρανοί πρόσφυγες, σύμφωνα με την Eurostat. Δημοσκόπηση της Onet.pl έδειξε ότι το 65% των Πολωνών θεωρεί πως η απόφαση του Ζελένσκι θα έχει αρνητική επίδραση στις σχέσεις των δύο χωρών. Σε παλαιότερη έρευνα, σχεδόν οι μισοί Πολωνοί υποστήριζαν τη φιλοξενία Ουκρανών, ποσοστό που έχει μειωθεί αισθητά από το 94% που καταγραφόταν αμέσως μετά τη ρωσική εισβολή.