Γιώργος – Εμμανουήλ Λαζαρίδης στα «ΝΕΑ»: «Οι βαθιές πληγές ενός θρυμματισμένου Ελληνισμού»

Οι μουσικές συντεταγμένες του Μάνου Χατζιδάκι ορίζουν την παράσταση «Η Αμερική του Μάνου Χ – Μέρος Β΄», η οποία φωτίζει δύο από τα ιδιοσυγκρασιακά έργα του σπουδαίου δημιουργού: το «Reflections» με τους Raining Pleasure και τη «Ρυθμολογία» για σόλο πιάνο. Εργο που θα παρουσιάσει ο Γιώργος – Εμμανουήλ Λαζαρίδης, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, εισχωρώντας στον κόσμο των χασάπικων του Χατζιδάκι. Ο διεθνούς φήμης πιανίστας πριν παρουσιάσει τη δική του ανάγνωση μιλάει για το γοητευτικό παιχνίδι διανόησης και ρυθμών, καθώς και τη σφαίρα των λαϊκών ήχων του Γιώργου Σεφέρη.

Ο Μάνος Χατζιδάκις σημειώνει για τη «Ρυθμολογία»: «Θέλησα απ’ την αρχή να παίξω σοβαρά, με μονούς ρυθμούς και με χασάπικα ανάμεσά τους που να εξαρτώνται από αστερισμούς. Και προπαντός να ξαναθυμηθώ πολύ παλιούς τρόπους – τους ορθόδοξους – του μπουζουκιού και των ρεμπέτικων τραγουδιών. Νομίζω πως ήμουν πια σε θέση να τ’ ακούω χωρίς συναισθηματικές υπερβολές, από μακριά, πιο τεχνικά και μ’ όλο το βαθύ ερωτικοθρησκευτικό τους περιεχόμενο». Ως ερμηνευτής πώς ισορροπείτε ανάμεσα σε αυτά τα δύο στοιχεία, την τεχνική απόσταση και το βαθύ ερωτικοθρησκευτικό περιεχόμενο;

Ο Μάνος Χατζιδάκις είναι ένας εξαιρετικά εσωστρεφής μουσικός, που ύμνησε την Ελλάδα με ένα έργο πρωτογενές, ευαίσθητο, πολύπλοκο στη σύλληψη κι απλό στα εκφραστικά του μέσα. Οπως και στην περίπτωση της σουίτας «Για μια μικρή λευκή αχιβάδα» – έργο που με έχει συνοδέψει από τα παιδικά μου χρόνια ως σήμερα –, προλογίζει το έργο «Ρυθμολογία» με μια φαινομενική απέχθεια στον συναισθηματισμό. Κατά την άποψή μου, όμως, αντιμετωπίζει τους ερμηνευτές της μουσικής του ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που οι βαθιά ευαίσθητοι και τρυφεροί άνθρωποι αντιμετωπίζουν με καχυποψία κάθε άνθρωπο και κάθε κατάσταση που θα μπορούσε να σπάσει, ακούσια ή εκούσια, το εύθραυστο κέλυφος που με τόσο κόπο έχτισαν γύρω από την ψυχή τους για να την προστατέψουν. Ετσι, ο πρόλογός του στη «Ρυθμολογία» προμηνύει ένα έργο αποστασιοποιημένο και πραγματιστικό, ενώ η βαθύτερη ανάγνωση του ίδιου του έργου με οδηγεί, ξανά και ξανά, στο ίδιο, αλλιώτικο συμπέρασμα: ότι πρόκειται για μια μουσική που αναζητεί την απόλυτη τρυφερότητα, κάτω από το πέπλο μιας τεχνικής προσέγγισης που λειτουργεί, κατά κάποιον τρόπο, αποτρεπτικά και συνάμα προκλητικά. Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια μουσική που αποζητεί από τον ερμηνευτή της να «τρυπήσει» το αποτρεπτικό αυτό πέπλο της και να την προσεγγίσει με τρόπο όσο γίνεται πιο οικείο, χωρίς όμως να την πληγώσει.

Ενα έργο που συνδέει τους λαϊκούς χορούς και ρυθμούς, όπως το χασάπικο, με τους αστερισμούς. Πώς αποδίδεται αυτή η αντίθεση στην εκτέλεση;

Ο ίδιος ο Χατζιδάκις αναφέρεται στους αστερισμούς ως απλό «παιχνίδι», άνευ οποιασδήποτε ουσιαστικής σημασίας. Προκαταλαμβάνει έτσι τον ακροατή και τον ερμηνευτή ότι, όσο κι αν ψάξουν, δεν πρόκειται να βρουν οποιαδήποτε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των αστερισμών αυτών μέσα στη δομή της μουσικής. Παρ’ όλα αυτά, και σε αυτή την περίπτωση πιστεύω ότι πίσω από την ντροπαλή άρνηση οποιουδήποτε τέτοιου συσχετισμού από τον συνθέτη η σύνδεση των λαϊκών τρόπων με τους αστερισμούς προκύπτει μέσα από τον ίδιο τον ήχο του έργου ως σύνολο. Εναν ήχο που παραπέμπει στο ουράνιο, στο άυλο, στο απόκοσμο, στο ανεξήγητο, στο θρησκευτικό, μέσα από μια σκισμένη δαντέλα ρυθμών και μελωδιών που μυρίζουν Ελλάδα. Αλλωστε ο ίδιος ο Χατζιδάκις διακονούσε πως εμείς οι άνθρωποι είμαστε φτιαγμένοι από αστερόσκονη.

Αφιερώνει το έργο στον Γιώργο Σεφέρη σημειώνοντας: «Γράφτηκε για έναν ζωντανό Σεφέρη που εξακολουθεί να ζει ανάμεσά μας. Για τον ποιητή Σεφέρη που είχε τη δύναμη να μιλά, όταν μιλούσε, απλά, βαθιά και ελληνικά». Σήμερα, μέσα σ’ αυτό το πολύβουο και σε μεγάλο βαθμό επιφανειακό περιβάλλον υπάρχει χώρος για τους ποιητές; Εχουν την ανάγκη οι δημιουργοί να βάλουν στις λέξεις τους την πραγματικότητα ή η εποχή μας δεν αντέχει πιο βαθιά και ουσιαστικά πράγματα;

Ο Σεφέρης στο αριστουργηματικό του «Μυθιστόρημα», ένα σπονδυλωτό ποιητικό έργο πάνω στο οποίο βασίστηκα για να συνθέσω το δικό μου «Ρέκβιεμ για τη Σμύρνη» το 2022, αναδιπλώνει έναν κατακερματισμένο ποιητικό λόγο που καθρεφτίζει τη σπασμένη προσφυγική ψυχή του σύγχρονου Ελληνα, δημιουργώντας ουσιαστικά ένα ρέκβιεμ στον χαμένο Ελληνισμό. Η δική μου βαθύτερη προσωπική ματιά στη «Ρυθμολογία» αποκαλύπτει πέραν πάσης αμφιβολίας τη σχεδόν απόλυτη σύνδεσή της με το έργο του Σεφέρη, καθώς είμαι πεπεισμένος ότι όπως ο Σεφέρης, έτσι και ο Χατζιδάκις επιχειρεί να αναδείξει τις βαθιές πληγές ενός θρυμματισμένου Ελληνισμού, που ψάχνει την ταυτότητά του μέσα σε ένα παράλογο παρόν, γεμάτο διαστρεβλώσεις και παρεμβολές στη μνήμη και στην αλήθεια. Ας μην ξεχνάμε ότι η «Ρυθμολογία» γράφτηκε όταν ο Χατζιδάκις βρισκόταν μεταξύ Λονδίνου και Νέας Υόρκης, την εποχή που η Ελλάδα δεν είχε ακόμα συνέλθει από τα τραύματα του Εμφυλίου, ενώ δοκιμάζεται από τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Σήμερα, παλεύουμε και πάλι με διαστρεβλώσεις κάθε λογής που απειλούν τη μνήμη και τη συλλογική μας συνείδηση. Το θέμα δεν είναι αν υπάρχει «χώρος» για τους ποιητές και αν αντέχουμε να ακούμε τις βαθύτερες αλήθειες. Πάντα υπάρχει χώρος και πάντα αντέχουμε. Η δυσκολία όμως να διαχωρίζουμε την ήρα από το στάρι έχει πολλαπλασιαστεί. Οπως ακριβώς το λέτε, υπάρχει τόσος, μα τόσος θόρυβος. Ετσι είναι. Μαζί με τις δυσκολίες, ωστόσο, έχουμε και περισσότερα εργαλεία να τις αντιμετωπίζουμε. Το καλό και το κακό πάντοτε περπατούν μαζί. Στο χέρι μας είναι να στεκόμαστε στο ύψος των περιστάσεων, ως ποιητές, μουσικοί, ηθοποιοί, καλλιτέχνες κάθε λογής, επιστήμονες, αθλητές, τεχνίτες, ως σύγχρονοι ενσυνείδητοι άνθρωποι.

Το συγκεκριμένο έργο θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε ως άσκηση κοσμοπολιτισμού. Θα λέγατε ότι είναι ένα έργο ελληνικό που έχει στραμμένο το βλέμμα του στη Δύση ή ένα έργο δυτικό που αναπολεί ή νοσταλγεί την Ελλάδα;

Για εμένα είναι ένα έργο ελληνικότατο, που αναπολεί τις δικές του χαμένες ρίζες. Είναι ένα τρυφερό, μοναχικό ρέκβιεμ ενός έλληνα πρόσφυγα για τη χαμένη Ελλάδα του.