Ελληνική χειροτεχνία: το ξύπνημα (;) της ωραίας κοιμωμένης
Επειτα από μία εκτενή μελέτη του Ινστιτούτου Μικρών Επιχειρήσεων Γενικής Συνομοσπονδίας Επαγγελματιών Βιοτεχνών Εμπόρων Ελλάδας για την ελληνική χειροτεχνία που δημοσιοποιήθηκε τον περασμένο Φεβρουάριο αναδείχτηκε η απουσία εξειδικευμένου φορέα στήριξης της χειροτεχνικής επιχειρηματικότητας και η υποβάθμιση της διάδοσης των τεχνικών γνώσεων από τη μία γενιά στην επόμενη. Εκτός από τις αρνητικές διαπιστώσεις η μελέτη του ΙΜΕ υπογραμμίζει την ενίσχυση της διασύνδεσης εκπαίδευσης και κατάρτισης με την αγορά εργασίας.
Επισημαίνει τη συνάντηση χειροτεχνίας με τη δημιουργική οικονομία (design, μόδα, πολιτιστική παραγωγή) και την τουριστική δραστηριότητα. Η πολυσέλιδη χαρτογράφηση καταλήγει σε πρόταση «δημιουργίας θεσμικού μηχανισμού διασύνδεσης χειροτεχνών με τουριστικές επιχειρήσεις, πολιτιστικά φεστιβάλ, καινοτόμες startups και σχολές design, ώστε τελικοί ωφελούμενοι να είναι οι χειροτέχνες, οι πολιτιστικές δομές και οι επισκέπτες».
Με απλά λόγια η ελληνική χειροτεχνία είναι σαν το μαγεμένο βασίλειο της ωραίας κοιμωμένης του παραμυθιού. Η κεραμική, η υφαντουργία, η αργυροχρυσοχοΐα, η ξυλογλυπτική, η επεξεργασία δέρματος είναι οι αναξιοποίητοι κλάδοι σε αυτό το δάσος της βιοτεχνικής ιστορίας της χώρας που άλλοτε κάρπισε σε κέντρα επαγγελματικής χειροτεχνίας στα Ιωάννινα, το Πήλιο, τα Αμπελάκια, την Καστοριά, το Μέτσοβο, τη Θεσσαλονίκη, την Κρήτη, τη Σίφνο, τη Ρόδο και την Κέρκυρα. Η κατάργηση το 2012 του ΕΟΜΜΕΧ (Ελληνικός Οργανισμός Μικρών – Μεσαίων Επιχειρήσεων και Χειροτεχνίας, που στήριζε και προωθούσε τη χειροτεχνία και την καλλιτεχνική βιοτεχνία) πολλαπλασίασε τις επιπτώσεις στα κέντρα γούνας, αργυροχρυσοχοΐας, αργιλομάζης (η κυριότερη μονάδα παραγωγής πηλού) και οδήγησε στο κλείσιμο είκοσι δύο σχολών ταπητουργίας.
Μέσα σε αυτό το προβληματικό τοπίο άρχισε από την άνοιξη μία πολιτιστική κινητικότητα. Πρώτο επεισόδιο, τον περασμένο Απρίλιο η διοργάνωση διεθνούς συνεδρίου από το υπουργείο Πολιτισμού στο «Ακροπόλ Παλλάς» με τίτλο «Ελληνική χειροτεχνία: Σύγχρονες τάσεις και προοπτικές». Η Λίνα Μενδώνη κηρύσσοντας την έναρξη του συνεδρίου μίλησε για πιλοτικά προγράμματα σε 19 δομές κατάρτισης, στους κλάδους της υφαντικής, της κεραμικής και της ξυλοτεχνίας, με τα Πανεπιστήμια Δυτικής Αττικής, Δυτικής Μακεδονίας και Θεσσαλίας, υπό την εποπτεία των Κέντρων Διά Βίου Μάθησης των συνεργαζόμενων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Στον ίδιο χώρο οι απόφοιτοι των δομών εξέθεσαν τα χειροτεχνήματά τους.
Το δεύτερο επεισόδιο συνέβη στο τέλος της περασμένης εβδομάδας στη Ρόδο, τόπο με μακραίωνη ιστορία στην κεραμική παράδοση όπου φιλοξενείται η Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής. Στη διάρκεια των εγκαινίων ο υφυπουργός Πολιτισμού Ιάσονας Φωτήλας συμμετείχε στο κυβερνητικό όραμα αναγέννησης της χειροτεχνίας και επανέλαβε το αφήγημά του (με λανθασμένες πληροφορίες) για τη συμμετοχή της δομής κατάρτισης ξυλογλυπτικής Φλώρινας στη διαδικασία των γυρισμάτων της ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν «Οδύσσεια».
Κατά τον παθιασμένο υφυπουργό ένας καθηγητής και δύο σπουδαστές δημιούργησαν και σχεδίασαν δύο ξύλινα σπαθιά που «συμμετέχουν» στην κινηματογραφική παραγωγή. Ας διευκρινίσουμε όμως ότι στη Φλώρινα, ο Φίλιππος Καλαμάρας, επίκουρος καθηγητής στο τμήμα εικαστικών και εφαρμοσμένων τεχνών του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας με γνωστικό αντικείμενο «Εικαστικό – Χρηστικό Αντικείμενο», έκανε ιδιωτικά κάποια σκηνικά και εξαρτήματα – props για το «House of David» (σειρά στο Amazon Prime Video), μαζί με τελειόφοιτους σπουδαστές. Δεν επρόκειτο όμως για συνεργασία του τμήματος με παραγωγή του Χόλιγουντ. Αλλά σε εκδηλώσεις της περιφέρειας τέτοια έπεα πτερόεντα (στον Ομηρο είναι τα λόγια του αέρα) θεωρούνται ψιλά γράμματα. Ωστόσο ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες. Ή έστω για να μη θεωρηθούμε κυνικοί ο Θεός βρίσκεται στις λεπτομέρειες όπως έλεγε και ο αρχιτέκτονας του μοντερνισμού Λούντβιχ Μις Βαν Ντε Ρόε. Για να τονίσει ότι η προσοχή στις λεπτομέρειες ακόμη και στις μικρότερες πτυχές ενός έργου είναι αυτή που εξασφαλίζει την ποιότητα και την αισθητική του.
Χειροτεχνία 2.0
Το Nóema Craft Prize, είναι το ετήσιο βραβείο (συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο) αφιερωμένο στη σύγχρονη ελληνική χειροτεχνία που θέσπισε το ομώνυμο ίδρυμα, με στόχο να αναδείξει το καλλιτεχνικό όραμα δημιουργών που ερμηνεύουν την παράδοση με σύγχρονους τρόπους. Με ρίζες στην πολιτιστική κληρονομιά το Nóema είναι μια νέα διεπιστημονική πολιτιστική πλατφόρμα που καλεί σε δημιουργικό διάλογο τη χειροτεχνία, τη σύγχρονη τέχνη, το design, την αρχιτεκτονική και τις αναδυόμενες τεχνολογίες. Κατά τη διαδικασία του ανοιχτού διαγωνισμού η επιτροπή του Nóema Craft Prize ξεχώρισε δεκαπέντε φιναλίστ. Οι δημιουργίες τους θα παρουσιαστούν σε μια ειδικά επιμελημένη έκθεση που θα φιλοξενηθεί στον χώρο του Καπνεργοστασίου της Βουλής των Ελλήνων, από τις 18 έως τις 30 Ιουνίου. Σε αυτό το διάστημα θα ανακοινωθούν το πρώτο βραβείο και οι δύο έπαινοι.