Θα μπορούσε, αλήθεια, να είχε αποφευχθεί η Άλωση της Πόλης;
«Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης υποστηρίχθηκε εκ των υστέρων ότι η πτώση ήταν πεπρωμένη, ότι η Θεία Πρόνοια δεν μπορούσε να ανεχθεί άλλο τα αμαρτήματα των κατοίκων της Πόλης. Επικαλέστηκαν οιωνούς και προφητείες που προανήγγελλαν τη μοίρα της Πόλης. Θεολόγοι ερμήνευσαν γρήγορα την καταστροφή ως τιμωρία του Θεού, είτε επειδή οι ορθόδοξοι εγκατέλειψαν την πίστη τους για να ενωθούν με την Εκκλησία της Ρώμης (όπως υποστήριζαν οι αντίπαλοι της Ενωσης) είτε επειδή δεν δέχτηκαν να ενωθούν (όπως έλεγαν οι υποστηρικτές της Ενωσης). Ηταν εύκολο να συμπεραίνει κανείς εκ των υστέρων πως η νίκη του σουλτάνου ήταν αναπόφευκτη». Αυτά αναφέρει ο Αντώνης Καλδέλλης, καθηγητής του Βυζαντινού Πολιτισμού στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Πολιτείας του Οχάιο (ΗΠΑ) στο κείμενο που δημοσιεύεται αύριο Σάββατο (30/5) στις «Ιστορίες», οι οποίες κυκλοφορύν μαζί με ΤΑ ΝΕΑ. Και συνεχίζει: «Αποφεύγοντας θεολογικές ερμηνείες, η σύγχρονη βιβλιογραφία για το 1453 ακολουθεί τις πηγές και θεωρεί την πτώση της Πόλης αναπόφευκτη. Η ανισότητα των δυνάμεων και η γνωστή ιστορία των Οθωμανών σφραγίζει το αποτέλεσμα της πολιορκίας ως το μόνο δυνατό. Παραδόξως όμως, ενώ το ενδιαφέρον για την ιστορία της Αλωσης παραμένει πάντοτε επίκαιρο, μόνο ένας ιστορικός έχει προσπαθήσει να αποκαταστήσει τα γεγονότα της πολιορκίας από τις πηγές, ο Steven Runciman, πριν από εξήντα χρόνια, το 1965 (The Fall of Constantinople 1453). Εκτοτε όλοι λίγο ή πολύ τον ακολουθούν. Για τον Runciman, τους αναγνώστες και τους διαδόχους του οι πολιορκημένοι ήταν καταδικασμένοι σε αποτυχία, η άμυνα της Πόλης «ανεπαρκής» και «μάταιη» μπροστά στις δυνάμεις του σουλτάνου.
Η εκ νέου εξέταση όμως των πηγών και η αποκατάσταση της σωστής αλληλουχίας των γεγονότων οδηγεί σε άλλο συμπέρασμα. Αυτό επιχειρώ στην νέα ιστορία της πολιορκίας που κυκλοφόρησε αυτόν τον μήνα από τις πανεπιστημιακές εκδόσεις της Οξφόρδης: 1453: The Conquest and Tragedy of Constantinople. Τα συμπεράσματα της μελέτης αυτής αμφισβητούν την κρατούσα αφήγηση. Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν αντιστάθηκε στον σουλτάνο πιστεύοντας ότι θα πεθάνει πολεμώντας ηρωικά, ούτε οι πολίτες και οι λατίνοι σύμμαχοί του τον στήριξαν, χωρίς διαφωνία, γνωρίζοντας ότι μάλλον θα έχαναν και θα σκλαβώνονταν. Είχαν βάσιμους λόγους να πιστεύουν πως η νίκη ήταν δυνατή και, σε αντίθεση με την αφήγηση του Runciman, παραλίγο να επικρατήσουν. Οπως δείχνει η νέα εξιστόρηση των γεγονότων, κατάφεραν να αντιμετωπίσουν όλες τις επιθέσεις και τα στρατηγήματα του σουλτάνου μέχρι την τελευταία ημέρα. Ηταν μάλλον ο σουλτάνος και οι σύμβουλοί του που βρέθηκαν σε σημείο απόγνωσης, αφού είχαν γνωρίσει τη μια ήττα μετά την άλλη, ενώ τα τεράστια έξοδα της πολιορκίας συνεχώς αυξάνονταν. Παραδόξως, η νίκη του σουλτάνου την τελευταία στιγμή αποδεικνύεται ακόμα πιο σημαντική. Δεν ήταν καθόλου εύκολο εγχείρημα ή τετελεσμένο γεγονός αυτό που επιχειρούσε. Η νίκη του ήταν πολύ λιγότερο εξασφαλισμένη απ’ όσο πιστεύεται και αποτελεί αληθινή απόδειξη της επιμονής, της αποφασιστικότητας και της στρατηγικής του. Αλλά, όσο και να επαινούμε τα τεχνάσματα του σουλτάνου, πρέπει συγχρόνως να αποκαταστήσουμε τη στρατηγική των πολιορκημένων: ήξεραν πολύ καλά τι έκαναν με τις ελάχιστες δυνάμεις που διέθεταν».
Το κείμενο «Θα μπορούσε, αλήθεια, να είχε αποφευχθεί η Άλωση;» περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του ενθέτου «Ιστορίες» που κυκλοφορούν με ΤΑ ΝΕΑ, 30 Μαΐου