Νίκος Μάρκου στα «ΝΕΑ»: «Η προσωπική μου κληρονομιά υπό νέο πρίσμα»
Οταν το βλέμμα σταματά πάνω στις φωτογραφίες του Νίκου Μάρκου, πιστεύεις πως δεν τις τράβηξε με ασπρόμαυρο φιλμ, αλλά ότι ήταν ασπρόμαυρη η σκηνή που είδε και δεν θα μπορούσε να έχει αποτυπωθεί αλλιώς. Νιώθεις την κάπνα και τη σκόνη του κάρβουνου να τρυπά σχεδόν τα ρουθούνια σου και να σκαλώνει στο δέρμα σου. Καθώς κινείσαι μέσα στον ισόγειο χώρο της γκαλερί CAN, στην οδό Χαλκοκονδύλη, το κτίριο της ΔΕΗ – απέναντι – αχνοφαίνεται μέσα από τα κατεβασμένα στόρια. Και δεν μπορείς να μην κάνεις τη σύνδεση ανάμεσα στους άνδρες που έχουν αποτυπωθεί στα καρέ – εργάτες στο εργοστάσιο φωταερίου που κάποτε τροφοδοτούσε την Αθήνα – και στη χρήση του ηλεκτρικού ρεύματος που έβαλε τέλος στη λειτουργία του εργοστασίου παραγωγής γκαζιού και που οι νεότερες γενιές γνωρίζουν μόνο ως χώρο πολιτισμού (Τεχνόπολις).
Ο ρυθμός
Σαν καρέ από ταινία, ο ρυθμός στις φωτογραφίες εναλλάσσεται: στη μία οι εργάτες μοχθούν και γεμίζουν τους φούρνους με κάρβουνο, στην επόμενη κάνουν διάλειμμα, συζητάνε, τρώνε, ακολουθώντας εκείνον της δουλειάς τους. Ο υπερβολικά ανθυγιεινός χαρακτήρας της προέβλεπε για κάθε 15λεπτο εργασίας ένα 20λεπτο διάλειμμα.
«Παρόλο που έχουν περάσει τα χρόνια, για μένα είναι ακόμα σημαντική αυτή η δουλειά. Είναι μια προσωπική μου κληρονομιά που τώρα είναι μια ευκαιρία να δούμε υπό ένα νέο πρίσμα», λέει στα «ΝΕΑ» ο Νίκος Μάρκου, καθώς βλέπουμε για πρώτη φορά οργανωμένα μαζί τις 13 ασπρόμαυρες και τις 12 έγχρωμες φωτογραφίες της ενότητας «Γκάζι, 1982-1984».
«Νομίζω ότι όσο περνάνε τα χρόνια οι νέοι θα βλέπουν τις φωτογραφίες και θα προσπαθούν να καταλάβουν τι δουλειά έκαναν αυτοί οι άνθρωποι. Ακόμα κι εγώ που τις τράβηξα πριν από σαράντα και πλέον χρόνια, συνειδητοποιώ τώρα πόσο επικίνδυνη ήταν αυτή η δουλειά. Εκείνη την εποχή δεν αισθανόμουν τον κίνδυνο. Σήμερα θα ήταν αδιανόητο να μπω σε μια βιομηχανία χωρίς κράνος, μπότες και ειδική προστασία», λέει για τη φωτογραφική του περιπέτεια που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 1982 και ολοκληρώθηκε λίγο πριν σταματήσει τη λειτουργία του το εργοστάσιο, το 1984.
«Είχα ξεκινήσει να ασχολούμαι με τη φωτογραφία στο τέλος του 1979 με αρχές του 1980. Περνούσα έξω από το εργοστάσιο και μου είχε κάνει μεγάλη εντύπωση. Προσπάθησα να πάρω άδεια για να κάνω ένα βίντεο, αλλά δεν τα κατάφερα. Ασχολήθηκα με τα καρνάγια στο Πέραμα για μία διετία και όταν ολοκλήρωσα εκείνη την ενότητα, είχα πεισμώσει: ήθελα να μπω στο εργοστάσιο. Απευθύνθηκα στον τότε δήμαρχο, Δημήτρη Μπέη, και προς έκπληξή μου μού έδωσε άδεια για έξι μήνες. Εδειξα το χαρτί στον διευθυντή, σιγά σιγά με έμαθαν οι εργάτες, οπότε τελικά πήγαινα τακτικά για δύο χρόνια».
Φυσιογνωμίες και σχέσεις
Τι ήταν αυτό που τον έκανε κάθε φορά να θέλει να κάνει μια λήψη; «Με ενδιέφεραν κυρίως οι φυσιογνωμίες και οι σχέσεις των ανθρώπων και όχι τόσο ο χώρος. Και αυτό που θυμάμαι έντονα είναι ότι παρόλο που η δουλειά των εργατών ήταν σκληρή και επιβλαβής, υπήρχε δέσιμο, αλληλεγγύη μεταξύ τους. Και επειδή με είχαν συνηθίσει, δεν ενοχλούνταν από την παρουσία μου».
Αν έπρεπε να κρατήσει μία φωτογραφία από το συγκεκριμένο εγχείρημα – που εκτός από τα έργα στον τοίχο περιλαμβάνει και μια ενότητα που παρουσιάζεται σε ένα άλμπουμ, αλλά και μια δεύτερη, έγχρωμη, με τους εργάτες γυμνούς την ώρα που έκαναν ντους; «Δεν γίνεται να ξεχωρίσω μία. Δεν μπορεί να πει όλη την ιστορία. Πρόκειται για ένα ενιαίο σύνολο», απαντά ο φωτογράφος με σπουδές μαθηματικού, που έχει διεθνή παρουσία στον χώρο από το 1980.
Αν και όλες οι λήψεις έχουν γίνει με αναλογική μηχανή, ο Νίκος Μάρκου δηλώνει πλέον πως δεν θα εγκατέλειπε τις δυνατότητες του ψηφιακού κόσμου. Κι αν η τεχνολογία πλέον δίνει τη δυνατότητα σε όλους να φωτογραφίσουν με το κινητό τους, εκείνος δεν αισθάνεται πως η δουλειά του απειλείται, καθώς, όπως λέει, «όλοι μπορούν να ζωγραφίσουν, αλλά δεν είναι όλοι ζωγράφοι». Οσο για την τεχνητή νοημοσύνη; «Δεν τη χρησιμοποιώ. Φωτογραφία για μένα είναι να βρίσκομαι έξω και να βλέπω».
ΙΝΦΟ: H έκθεση «Νίκος Μάρκου, Γκάζι, 1982–1984» στην CAN Christina Androulidaki Gallery (Χαλκοκονδύλη 19) έως τις 9 Μαΐου