Ανακαλύφθηκε το θαλάσσιο «νεκροταφείο» που «κατάπιε» πάνω από 130 πλοία και αιώνες ναυτικής ιστορίας
Ισπανοί αρχαιολόγοι που εξερευνούν τον κόλπο ανάμεσα στο λιμάνι του Αλχεθίρας και τον βράχο του Γιβραλτάρ κατέγραψαν περισσότερα από 30 ναυάγια πλοίων που βυθίστηκαν κοντά στους Στήλους του Ηρακλή, από τον 5ο αιώνα π.Χ. έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Κατά τη διάρκεια των χιλιετιών, ο κόλπος – στο βόρειο άκρο του στενού του Γιβραλτάρ που χωρίζει την Ευρώπη από την Αφρική – έχει καταπιεί τα πάντα: από φοινικικά και ρωμαϊκά πλοία έως βρετανικά, ισπανικά, βενετικά και ολλανδικά σκάφη, ακόμη και μερικά αεροσκάφη.
Ένα τριετές ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου του Κάδιθ εντόπισε 151 αρχαιολογικές τοποθεσίες στον κόλπο, μεταξύ αυτών 134 ναυάγια. Μέχρι στιγμής, οι ερευνητές, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Γρανάδας, έχουν τεκμηριώσει 34 από αυτά.
Το αρχαιότερο ναυάγιο ανήκει σε πλοίο της φοινικικής περιόδου του 5ου αιώνα π.Χ., ενώ άλλες ανακαλύψεις περιλαμβάνουν 23 ρωμαϊκά πλοία, δύο ύστερης ρωμαϊκής περιόδου, τέσσερα μεσαιωνικά και 24 από την πρώιμη νεότερη εποχή.
Τα ενάλια ευρήματα – ανάμεσά τους ένα ευέλικτο ισπανικό πυροβόλο πλοίο του 18ου αιώνα και η μηχανή μαζί με την προπέλα ενός αεροπλάνου της δεκαετίας του 1930 – αφηγούνται την ιστορία του πολέμου, του εμπορίου, της εξερεύνησης και της εγκατάστασης γύρω από έναν από τους πιο στρατηγικούς θαλάσσιους διαύλους του κόσμου.
Ο «υδάτινος σταυροδρόμι» των πολιτισμών
Ο καθηγητής αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Κάδιθ, Felipe Cerezo Andreo, επικεφαλής του προγράμματος «Project Herakles», εξηγεί ότι η περιοχή υπήρξε για αιώνες ένα υδάτινο σταυροδρόμι.
«Είναι ένα από εκείνα τα σημεία-λαιμούς μπουκαλιού από όπου πάντα έπρεπε να περάσουν τα πλοία, είτε σε εμπορικά ταξίδια, είτε σε αποστολές εξερεύνησης, είτε λόγω πολεμικών συγκρούσεων», ανέφερε.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ελάχιστα μέρη της Μεσογείου διαθέτουν τόσο μεγάλη συγκέντρωση και ποικιλία αρχαιολογικών καταλοίπων. «Έχουμε ολλανδικά, βενετικά, ισπανικά και φυσικά αγγλικά πλοία – σχεδόν κάθε εθνικότητα – καθώς όλα διέσχιζαν το στενό, είτε κατευθύνονταν προς τον Ατλαντικό είτε έμπαιναν στη Μεσόγειο», σημείωσε.
Από τον ισλαμικό Μεσαίωνα έως τα πολεμικά σκάφη του 18ου αιώνα
Οι ερευνητές ενθουσιάστηκαν ιδιαίτερα με την τεκμηρίωση τριών μεσαιωνικών πλοίων που ενδέχεται να ρίξουν φως στη ναυσιπλοΐα κατά την ύστερη περίοδο της ισλαμικής κυριαρχίας στη νότια Ισπανία.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα ευρήματα είναι το ναυάγιο του Puente Mayorga IV, ενός μικρού πυροβόλου πλοίου του τέλους του 18ου αιώνα, που χρησιμοποιούνταν για γρήγορες και αιφνιδιαστικές επιθέσεις εναντίον βρετανικών πλοίων γύρω από το Γιβραλτάρ. Τα πλοία αυτά μεταμφιέζονταν σε ψαρόβαρκες πριν αποκαλύψουν τα πυροβόλα τους και επιτεθούν.
Παρότι συχνά αναφέρονται σε ιστορικές πηγές, τέτοια σκάφη έχουν μελετηθεί ελάχιστα από τους αρχαιολόγους. Ο Cerezo περιέγραψε με χιούμορ μια ανακάλυψη κατά την ανασκαφή: ένα ξύλινο κουτί σε σχήμα βιβλίου που αρχικά θεωρήθηκε ότι σχετιζόταν με κατασκοπεία, αλλά τελικά περιείχε δύο ξύλινες χτένες.
Κίνδυνοι και προστασία των ναυαγίων
Ο Cerezo και η ομάδα του ζητούν από την περιφερειακή κυβέρνηση της Ανδαλουσίας και το υπουργείο Πολιτισμού της Ισπανίας να προστατεύσουν τις τοποθεσίες του κόλπου του Αλχεθίρας, γνωστού και ως κόλπου του Γιβραλτάρ. Οι περιοχές αυτές απειλούνται από λιμενικά έργα, εκβαθύνσεις και την κλιματική κρίση, που προκαλεί άνοδο της στάθμης της θάλασσας και αλλοίωση των ιζημάτων, ενώ μια εισβολική άλγη καλύπτει βράχους και ναυάγια.
Για να ευαισθητοποιήσουν το κοινό, οι ερευνητές δημιούργησαν εικονικά μοντέλα και βίντεο 360 μοιρών, διαθέσιμα διαδικτυακά και σε τοπικά μουσεία. «Φέρνουμε ειδικά γυαλιά ώστε όσοι δεν καταδύονται να βιώσουν μια εμπειρία ‘ξηράς κατάδυσης’», λέει ο Cerezo, προσθέτοντας ότι αν και τα ναυάγια δεν θυμίζουν «θησαυροφυλάκια» όπως στις ιστορίες, η προβολή τους δημιουργεί κοινωνικό ενδιαφέρον για τη διατήρησή τους.
Ένας καθρέφτης της ναυτικής ιστορίας
Οι βυθοί του κόλπου προσφέρουν, σύμφωνα με τον Cerezo, ένα μοναδικό μικρόκοσμο χιλιάδων ετών ναυτικής και πολιτιστικής εξέλιξης. «Σε έναν πολύ μικρό χώρο μπορούμε να αναλύσουμε την εξέλιξη της ναυτικής ιστορίας της Ιβηρικής και της βόρειας Αφρικής», υπογράμμισε.
Όπως τόνισε, η μελέτη αυτών των καταλοίπων επιτρέπει στους επιστήμονες να ανασυνθέσουν τη σχέση των παράκτιων κοινωνιών με τη θάλασσα και να αφηγηθούν την ιστορία ανθρώπων που έζησαν και ταξίδεψαν πάνω σε αυτήν.