Αποκάλυψη: Πόσο κοντά είχαν φθάσει οι Γερμανοί στην ατομική βόμβα – Τα μυστικά των κύβων ουρανίου
Δύο κύβοι ουρανίου που διασώθηκαν από το πυρηνικό πρόγραμμα της ναζιστικής Γερμανίας συνέβαλαν στην αποκάλυψη μιας κρίσιμης πτυχής της επιστημονικής ιστορίας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: πόσο κοντά είχαν φτάσει πραγματικά οι Γερμανοί στην ανάπτυξη πυρηνικού αντιδραστήρα;
Η νέα μελέτη, με τίτλο Nuclear archaeology reassesses Heisenberg’s last reactor experiment, δημοσιεύθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 2026 στο επιστημονικό περιοδικό PNAS Nexus.
Στους έξι συγγραφείς της περιλαμβάνεται ο Τίμοθι Γ. Κόεθ, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Επιστήμης και Μηχανικής Υλικών του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ στις ΗΠΑ. Στην ερευνητική ομάδα συμμετέχουν επίσης επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια, το Reed College, το Pacific Northwest National Laboratory, το Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς και το Πανεπιστήμιο Texas.
Ένας από τους 664 κύβους ουρανίου που χρησιμοποιήθηκαν στο αποτυχημένο πείραμα κατασκευής πυρηνικού αντιδραστήρα, το οποίο επιχείρησαν να πραγματοποιήσουν Γερμανοί επιστήμονες στο Χάιγκερλοχ της Γερμανίας, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Credit John T. Consoli/University of Maryland
Ο αντιδραστήρας που δεν έφτασε ποτέ στην κρίσιμη λειτουργία
Τον Απρίλιο του 1945, λίγο πριν από το τέλος του πολέμου, οι Γερμανοί επιστήμονες κατασκεύασαν τον πειραματικό αντιδραστήρα B8, υπό την επιστημονική καθοδήγηση του φυσικού Βέρνερ Χάιζενμπεργκ.
Ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ
Η εγκατάσταση χρησιμοποιούσε κύβους φυσικού ουρανίου και βαρύ ύδωρ, με στόχο την επίτευξη μιας αυτοσυντηρούμενης πυρηνικής αλυσιδωτής αντίδρασης.
Ο αντιδραστήρας, ωστόσο, δεν έφτασε ποτέ στην απαιτούμενη κατάσταση λειτουργίας, γνωστή ως «κρισιμότητα».
Ο Χάιζενμπεργκ είχε υποστηρίξει μεταπολεμικά ότι το πείραμα βρισκόταν σχετικά κοντά στην επιτυχία και ότι χρειαζόταν μια περιορισμένη επιπλέον ποσότητα ουρανίου.
Οι ερευνητές επανεξέτασαν τα διαθέσιμα ιστορικά στοιχεία, ανέλυσαν τα χαρακτηριστικά των κύβων ουρανίου και κατασκεύασαν ένα νέο υπολογιστικό μοντέλο για να υπολογίσουν τις πραγματικές δυνατότητες του αντιδραστήρα.
Οι ελλείψεις σε ουράνιο και βαρύ ύδωρ
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο αντιδραστήρας θα χρειαζόταν περίπου διπλάσια ποσότητα ουρανίου και περισσότερο από διπλάσια ποσότητα βαρέος ύδατος σε σχέση με τις ποσότητες που χρησιμοποιήθηκαν στο πείραμα.
Οι απαιτήσεις αυτές ξεπερνούσαν τα εκτιμώμενα αποθέματα που μπορούσε να εξασφαλίσει η Γερμανία κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Το βαρύ ύδωρ, το οποίο επιβραδύνει τα νετρόνια και διευκολύνει τη διατήρηση της πυρηνικής αντίδρασης, αποτελούσε βασικό εμπόδιο.
Χάιζενμπεργκ και Μπορ το 1936. Φωτογραφία: Emilio Segrè Visual Archives, American Institute of Physics, College Park, MD USA | Emilio Segrè Visual Archives, American Institute of Physics, College Park, MD USA
Η σημαντικότερη ευρωπαϊκή πηγή προμήθειάς του για το γερμανικό πρόγραμμα ήταν το εργοστάσιο της Norsk Hydro στο Βέμορκ της Νορβηγίας, το οποίο έγινε στόχος συμμαχικών επιχειρήσεων σαμποτάζ και βομβαρδισμών.
Οι Γερμανοί επιστήμονες δεν μπορούσαν, επίσης, να καλύψουν εύκολα την έλλειψη βαρέος ύδατος χρησιμοποιώντας γραφίτη, όπως είχαν κάνει οι Αμερικανοί.
Σύμφωνα με τη μελέτη, ο διαθέσιμος γερμανικός γραφίτης περιείχε προσμείξεις βορίου, το οποίο απορροφά νετρόνια και δυσχεραίνει τη διατήρηση μιας πυρηνικής αλυσιδωτής αντίδρασης.
Γιατί απέτυχε το γερμανικό πυρηνικό πρόγραμμα
Αριστερά: Γερμανική υπερφυγόκεντρος για τον διαχωρισμό ισοτόπων ουρανίου. Πηγή: Wilhelm Groth, «Διαχωρισμός των ισοτόπων του ουρανίου με τη μέθοδο της υπερφυγοκέντρησης». Αρχείο του Deutsches Museum, FA 002/590.
Δεξιά: Αμερικανική ηλεκτρομαγνητική εγκατάσταση διαχωρισμού ισοτόπων, γνωστή ως «Trackway», περίπου το 1945, στο πλαίσιο του Σχεδίου Μανχάταν. Φωτογραφίες: Links: Deutsches Museum Archiv, CC BY-SA 4.0 | Rechts: Gemeinfrei
Τα ευρήματα δείχνουν ότι το γερμανικό πυρηνικό πρόγραμμα αντιμετώπιζε πολύ σοβαρότερα τεχνικά και υλικοτεχνικά εμπόδια απ’ όσα είχε εκτιμήσει ο Χάιζενμπεργκ.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, με τα υλικά που ήταν διαθέσιμα στη Γερμανία κατά τη διάρκεια του πολέμου δεν ήταν εφικτή η λειτουργία ούτε του συγκεκριμένου αντιδραστήρα βαρέος ύδατος ούτε μιας εναλλακτικής εγκατάστασης με φυσικό ουράνιο και γραφίτη.
Την ίδια περίοδο, οι Ηνωμένες Πολιτείες προχωρούσαν με το Σχέδιο Μανχάταν, το απόρρητο πρόγραμμα που οδήγησε στην κατασκευή των πρώτων ατομικών βομβών.
Ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ
Η ανησυχία ότι η ναζιστική Γερμανία θα μπορούσε να αποκτήσει πρώτη πυρηνικό όπλο είχε αποτελέσει έναν από τους παράγοντες που ενίσχυσαν την αμερικανική προσπάθεια.
Περισσότερα από 80 χρόνια μετά, η μελέτη των σωζόμενων κύβων ουρανίου και η επανεξέταση των ιστορικών αρχείων προσφέρουν μια σαφέστερη εικόνα των πραγματικών δυνατοτήτων της ναζιστικής Γερμανίας.
Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι ότι το γερμανικό πρόγραμμα απείχε σημαντικά από την επίτευξη ενός λειτουργικού πυρηνικού αντιδραστήρα — και ακόμη περισσότερο από την κατασκευή ατομικής βόμβας.