Δημοκρατική οπισθοδρόμηση στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ
Το φαινόμενο της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης (democratic backsliding) δεν είναι καινοφανές. Σε αντίθεση όμως με το παρελθόν, το φαινόμενο αυτό δεν αφορά πλέον μεμονωμένες χώρες αλλά εκδηλώνεται ως ένα παγκόσμιο κύμα που εκτείνεται από την Ινδία μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το κύμα αυτό ενδυναμώνεται ακριβώς επειδή λειτουργεί ως κύμα: μετατρέπει την πολιτική επικράτηση σε μία χώρα σε υπόσχεση εκλογικής επιτυχίας σε μια άλλη. Παράλληλα η συγκρότηση διεθνικών δικτύων συνεργασίας και αμοιβαίας υποστήριξης μεταξύ των ακροδεξιών κομμάτων διευρύνει και ενισχύει περαιτέρω την εμβέλεια και τον πολιτικό αντίκτυπο του φαινομένου. Ενώ όμως η δημοκρατική οπισθοδρόμηση αποκτά όλο και πιο διεθνή χαρακτήρα, οι στρατηγικές των κομμάτων που την αντιμάχονται παραμένουν εγκλωβισμένες στα όρια των εθνικών κομματικών συστημάτων. Το δεύτερο κρίσιμο στοιχείο που διαφοροποιεί την τρέχουσα ιστορική συγκυρία από το παρελθόν είναι ότι η απειλή του αυταρχισμού αφορά πλέον τον πυρήνα των εδραιωμένων δημοκρατιών της Δύσης.
Στο παρελθόν ζούσαμε με την ψευδαίσθηση (και την αλαζονεία) ότι η δημοκρατική οπισθοδρόμηση και η εγκαθίδρυση υβριδικών πολιτικών καθεστώτων (τα οποία συνδυάζουν δημοκρατικά και αυταρχικά στοιχεία) αφορούσαν αποκλειστικά χώρες οι οποίες δεν είχαν ολοκληρώσει επιτυχώς τη διαδικασία εκδημοκρατισμού του πολιτικού τους συστήματος και γι’ αυτό παρέμεναν ευάλωτες στην επανεμφάνιση αυταρχικών στοιχείων (π.χ. Ουγγαρία, Πολωνία). Θεωρούσαμε συνεπώς ότι στις εδραιωμένες δημοκρατίες της Δύσης κόμματα που επιδιώκουν να λειτουργήσουν έξω από το δημοκρατικό πλαίσιο πολιτικού ανταγωνισμού ή να το υπονομεύσουν θα παρέμεναν πολιτικά ανίσχυρα και με περιορισμένη κοινωνική απήχηση.
Σήμερα, όμως, η ψευδαίσθηση αυτή έχει καταρρεύσει οριστικά. Στη Γερμανία, η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) καταγράφει ήδη δημοσκοπικό προβάδισμα σε ομοσπονδιακό επίπεδο. Αντίστοιχα, στη Γαλλία, ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2027, η Μαρίν Λε Πεν προηγείται με σημαντική διαφορά από τους υπόλοιπους υποψηφίους. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα πρόσφατης δημοκρατικής οπισθοδρόμησης μιας εδραιωμένης δημοκρατίας με ταχύτατους ρυθμούς και συναντώντας ελάχιστες αντιστάσεις από τους υφιστάμενους πολιτικούς θεσμούς, είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες (παρά τα ενυπάρχοντα checks and balances στο πολιτικό σύστημα).
Η αντιμετώπιση του φαινομένου της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης είναι ιδιαίτερα σύνθετη λόγω μιας πολλαπλότητας παραγόντων. Πρώτον, το ίδιο το φαινόμενο κατέστησε φανερή την κρίση πολιτικής εκπροσώπησης και την απώλεια της αντιπροσωπευτικής λειτουργίας των πολιτικών κομμάτων στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Η κρίση αυτή δεν αφορά αποκλειστικά τα κόμματα εξουσίας, αλλά εκτείνεται στο ευρύτερο κομματικό σύστημα.
Το δεύτερο κρίσιμο στοιχείο που δυσχεραίνει την πολιτική αντιμετώπιση του φαινομένου είναι η εγγενής αμφισημία του. Αφενός, η δημοκρατία υπονομεύεται μέσω ποικίλων παρεμβάσεων, όπως η ενδυνάμωση της εκτελεστικής εξουσίας εις βάρος της διάκρισης των εξουσιών συγχρόνως με την παρεμπόδιση του πολιτικού ανταγωνισμού και τη χειραγώγηση της εκλογικής διαδικασίας, η στελέχωση των δικαστηρίων με πολιτικά προσκείμενους δικαστές, ο περιορισμός της ελευθερίας της ενημέρωσης και τέλος η επιλεκτική καταστολή συλλογικών δράσεων ή οργανώσεων στο πεδίο της κοινωνίας πολιτών. Αφετέρου, όμως, οι παρεμβάσεις αυτές προωθούνται από δημοκρατικά εκλεγμένους φορείς της εκτελεστικής εξουσίας, συνήθως με ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, μέσω νομοφανών διαδικασιών και με επίκληση της ανάγκης «αποκατάστασης» της δημοκρατικής λειτουργίας. Η αμφισημία έγκειται, επομένως, στη συνύπαρξη της πολιτικής νομιμοποίησης και της υποτιθέμενης τυπικής νομιμότητας με την ουσιαστική διάβρωση των δημοκρατικών αρχών και των θεσμικών εγγυήσεών τους.
Υπάρχουν πολλές αναλύσεις σχετικά με τα αίτια ανόδου των ακροδεξιών κομμάτων. Ενα κεντρικό επιχείρημα είναι ότι η άνοδος των κομμάτων αυτών είναι απόρροια της εφαρμογής νεοφιλελεύθερων οικονομικών πολιτικών από τα εκάστοτε κόμματα εξουσίας και της σημαντικής ενίσχυσης των κοινωνικών ανισοτήτων. Πράγματι, όταν διαρρηγνύεται η κοινωνική συνοχή και υπονομεύεται η κοινωνική ιδιότητα του πολίτη, είναι αναμενόμενο ότι ο πολίτης που βιώνει οικονομικό, κοινωνικό αλλά και πολιτικό αποκλεισμό δεν θα συνεχίσει να στηρίζει τις αξίες και τους θεσμούς ενός συστήματος διακυβέρνησης που τον αποκλείει.
Δεν πρέπει όμως να υιοθετήσει κανείς έναν κοινωνικό αναγωγισμό, θεωρώντας ότι η διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής είναι αυτή που οδήγησε αυτόματα στην άνοδο της Ακροδεξιάς. Θα παρέβλεπε τότε έναν ιδιαίτερα κρίσιμο παράγοντα, ο οποίος είναι ο ρόλος της πολιτικής διαμεσολάβησης, μέσω της οποίας η κοινωνική δυσαρέσκεια αποκτά συγκεκριμένο ιδεολογικό πρόσημο και οργανωτική έκφραση. Σε αυτό το πεδίο η σύγχρονη Ακροδεξιά επέδειξε σημαντική στρατηγική ευελιξία. Οικειοποιήθηκε, διαστρέβλωσε και αποκένωσε όρους της Αριστεράς από το αρχικό τους περιεχόμενο, συνδύασε την κοινοβουλευτική της παρουσία με την εξωκοινοβουλευτική δράση και εκμεταλλεύτηκε τη δύναμη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Κυρίως όμως μεταμφίεσε τον αυταρχισμό της στο ακριβώς αντίθετο, δηλαδή σε μια φαινομενική ενδυνάμωση της πολιτικής εκπροσώπησης με στόχο την «αποκατάσταση» της λαϊκής κυριαρχίας. Προσέδωσε στον αυταρχισμό το προκάλυμμα μιας δημοκρατικής «επανόρθωσης». Υποσχόμενη πολιτική ορατότητα σε περιθωριοποιημένα κοινωνικά στρώματα, η Ακροδεξιά απέκρυψε αυτό που η ιστορική εμπειρία έχει καταστήσει σαφές, ότι δηλαδή ο αυταρχισμός υπονομεύει την ισότητα σε όλες τις διαστάσεις της (οικονομική, πολιτική, κοινωνική, φυλετική, έμφυλη κ.ά.). Οι εξελίξεις στις ΗΠΑ αναδεικνύουν τις συνέπειες της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης στις πολλαπλές διαστάσεις της ισότητας.
Ποιο είναι τελικά το πολιτικό αποτύπωμα του σύγχρονου κύματος δημοκρατικής οπισθοδρόμησης; Οι πιο αισιόδοξες αναλύσεις υπογραμμίζουν ότι οι πολίτες εξακολουθούν να στηρίζουν την αντιπροσωπευτική δημοκρατία ως πολιτειακό πρότυπο, παρά την αυξανόμενη δυσαρέσκειά τους για την πρακτική λειτουργία της. Αλλες έρευνες, ωστόσο, δείχνουν ότι πολλοί υποστηρικτές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας αποδέχονται ξεκάθαρα αυταρχικές προτάσεις, όπως η αναγκαιότητα ύπαρξης ενός ισχυρού ηγέτη που δεν θα περιορίζεται ή θα δεσμεύεται από θεσμικά αντίβαρα. Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη κατάκτηση της Ακροδεξιάς σήμερα, δηλαδή η ικανότητά της να μετασχηματίζει τους ίδιους τους όρους με τους οποίους νοηματοδοτείται η «δημοκρατία», διαβρώνοντας τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού και καθιστώντας πιο ρευστό και αμφίσημο το τι προσλαμβάνεται ως δημοκρατικό και τι ως αυταρχικό.
Η Μαριλένα Σημίτη είναι καθηγήτρια Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Πειραιά