Η «μετατηλεοπτική» ενημέρωση είναι εδώ
Τον τελευταίο καιρό, ένα νέο ερώτημα απασχολεί τα διεθνή μέσα ενημέρωσης: μήπως έχει φτάσει ο καιρός για την αντικατάσταση των παραδοσιακών τηλεοπτικών ειδήσεων; Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι αν θα αντικατασταθούν, αλλά αν μπορούμε να αναθεωρήσουμε το μοντέλο της τηλεοπτικής ενημέρωσης, όπως τη γνωρίζαμε μέχρι σήμερα, ιδίως σε μια εποχή που αυτή η μετάβαση συνδέεται άμεσα με την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς η τηλεόραση δεν ανταγωνίζεται άλλα μέσα, αλλά αλγορίθμους.
Η μεταβολή αυτή είναι ταυτόχρονα ποσοτική και ποιοτική. Η ενημέρωση μετατοπίζεται από τη γραμμική, προγραμματισμένη μετάδοση σε ένα δυναμικό, εξατομικευμένο και αλγοριθμικά καθοδηγούμενο περιβάλλον.
Στην εποχή που οι νεότερες ιδίως γενιές απομακρύνονται από την τηλεόραση, καθώς το 75% των χρηστών καταναλώνει πλέον ειδησεογραφικό βίντεο διαδικτυακά, η κατανάλωση των ειδήσεων γίνεται ολοένα και περισσότερο οπτική, «καθετοποιημένη», «on demand» και διανέμεται διά μέσου των ψηφιακών πλατφορμών. Οι ειδήσεις όχι μόνο δεν «μεταδίδονται», αλλά αντίθετα επιλέγονται, φιλτράρονται και ιεραρχούνται από αλγορίθμους.
Η μετάβαση σε μια «μετατηλεοπτική» εποχή δεν αποτελεί πλέον πρόβλεψη, αλλά πραγματικότητα. Η δυναμική των μέσων ενημέρωσης μετατοπίζεται από το «κανάλι» στη διεπαφή (interface). Δεν είναι τυχαίο ότι η ενημέρωση όλο και περισσότερων ανθρώπων δεν ξεκινά από το δελτίο ειδήσεων, αλλά από τις ροές των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, από κάποιο σύντομο βίντεο ή ακόμα και από απάντηση που δίνει η τεχνητή νοημοσύνη. Η τελευταία δεν λειτουργεί μόνο ως δίαυλος διανομής, αλλά και ως εργαλείο παραγωγής περιεχομένου. Ηδη συντάσσονται αυτόματα ειδήσεις, δημιουργούνται περιλήψεις και αναλύσεις σε πραγματικό χρόνο, ενώ παράγονται βίντεο, εικόνες και φωνές με συνθετικά μέσα. Η δημοσιογραφία εισέρχεται έτσι σε μια εποχή όπου η ενημέρωση προσφέρεται άφθονα, είναι εξατομικευμένη, αλλά ταυτόχρονα πιο δύσκολο να επαληθευτεί.
Οι συνέπειες για τη δημοσιογραφία είναι καθοριστικές. Το κοινό δεν στρέφεται μόνο σε νέα Μέσα, αλλά και σε νέους «διαμεσολαβητές» της πληροφορίας: δημιουργούς περιεχομένου και influencers. Ο δημοσιογράφος καλείται να λειτουργήσει ως επιμελητής πληροφορίας, παραγωγός, «ελεγκτής» (verifier) σε ένα περιβάλλον παραπληροφόρησης και, ολοένα περισσότερο, ως «διαχειριστής» πολλαπλών ροών περιεχομένου. Η εμβέλεια των ειδήσεων καθορίζεται όλο και περισσότερο από αλγορίθμους και δείκτες προσοχής, παρά από αμιγώς δημοσιογραφικά κριτήρια κι αξίες.
Eτσι σχηματίζεται ένα ακόμη περισσότερο κατακερματισμένο οικοσύστημα ενημέρωσης, όπου καταγράφονται συνεχής μείωση της εμπιστοσύνης του κοινού, αύξηση της παραπληροφόρησης και της δυσκολίας διάκρισης αλήθειας και ψεύδους, καθώς και αυξανόμενη αποφυγή των ειδήσεων.
Με άλλα λόγια, δεν βιώνουμε απλώς τη μετάβαση από την τηλεόραση στο Διαδίκτυο, αλλά μια βαθύτερη μεταβολή: από τα Μέσα ως διαύλους διανομής, στα Μέσα ως ευφυή συστήματα πληροφορίας. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία μπορεί να παράγεται από οποιονδήποτε, ή πλέον από οτιδήποτε, το πιο σημαντικό πλεονέκτημα της δημοσιογραφίας δεν είναι η ταχύτητα ή η πρόσβαση, αλλά η αξιοπιστία.
Σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, όπου δεν υπάρχουν σαφείς «βέλτιστες πρακτικές», η προσαρμοστικότητα γίνεται κρίσιμη. Ωστόσο, οι τηλεοπτικοί φορείς εξακολουθούν να έχουν μεγάλα πλεονεκτήματα: ισχυρά εμπορικά σήματα, εμπειρία στην παραγωγή περιεχομένου και εδραιωμένα επαγγελματικά πρότυπα, πλεονεκτήματα που συνεχίζουν να τους δίνουν δύναμη. Oμως, οι φορείς που πρόκειται να επιβιώσουν θα είναι εκείνοι που θα πειραματίζονται σε νέα «μορφικά στοιχεία» της τηλεόρασης, θα επενδύουν σε ψηφιακές πλατφόρμες, θα συνεργάζονται με νέους δημιουργούς περιεχομένου και θα αξιοποιούν στρατηγικά την τεχνητή νοημοσύνη και καινοτόμες προτάσεις.
Η τηλεοπτική ενημέρωση δεν εξαφανίζεται, αλλά αλλάζει. Το μέλλον της θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο μπορεί να ενσωματώσει την τεχνητή νοημοσύνη χωρίς να χάσει την «ψυχή» της. Σε έναν κόσμο που μεταλλάσσεται, η τηλεοπτική ενημέρωση δεν καλείται να ανταγωνιστεί απλώς άλλα Μέσα, αλλά να συνεργαστεί και ταυτόχρονα να συγκρουστεί με μηχανές που «γράφουν», «επιλέγουν» και «αφηγούνται» τον κόσμο γύρω μας.
Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών