Είναι δυνατή τώρα η αποκλιμάκωση στο Αιγαίο;
Οπως ήταν περίπου αναμενόμενο, η Τουρκία αναβάθμισε την προσέγγιση (και ρητορική της) για την αμυντική θωράκιση των νησιών του Αν. Αιγαίου. Σύμφωνα με δηλώσεις του τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν (που δημοσιεύονται μεταξύ άλλων και στο «Politico»), «η στρατιωτικοποίηση των νησιών με αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς συνιστά απειλή για την Τουρκία» (…). «Η Αθήνα δεν θα πρέπει να γίνει παιχνίδι εκείνων που θέλουν να αποσταθεροποιήσουν την περιοχή και να την οδηγήσουν στο χάος».
Ο χαρακτηρισμός της στρατιωτικοποίησης των νησιών ως απειλής χρησιμοποιείται για πρώτη φορά και αντιπροσωπεύει μείζονος σημασίας κλιμάκωση που βεβαίως δεν είναι καθόλου τυχαία. Η αντίθεση της Τουρκίας στη θωράκιση των νησιών για άσκηση νόμιμης άμυνας (σύμφωνα με τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ) είναι γνωστή. Γιατί επιλέγει συνεπώς τώρα να χρησιμοποιήσει τον βαρύ όρο απειλή όταν αντιμετωπίζει αρκετές άλλες προκλήσεις στο άμεσο γεωπολιτικό περιβάλλον της; Η απάντηση είναι απλή: η Τουρκία προσλαμβάνει τώρα τη στρατιωτικοποίηση ως απειλή γιατί θεωρεί ότι απ’ εδώ και πέρα θα χτίζεται με οπλικά συστήματα (Ασπίδα Αχιλλέα), τεχνολογία, τεχνητή νοημοσύνη υψηλής τάξης, κ.λπ. του Ισραήλ.
Κατά την εκτίμησή της το τελευταίο θα μπορεί «να παρακολουθεί και ελέγχει» στρατιωτικές ενέργειες βαθιά στο έδαφός της. Επομένως, η Αγκυρα «βλέπει» τον ορκισμένο εχθρό της «να έρχεται» στα σύνορά της (Αιγαίο) και να την περικυκλώνει. Το σύνδρομο της περικύκλωσης – ιδιαίτερα ισχυρό σε μέρος της πολιτικής elite της Τουρκίας – είναι το κυρίαρχο σενάριο που διαμορφώνει το υπόβαθρο και την ατζέντα των αντιδράσεων των τουρκικών πολιτικών παραγόντων (ηγεσίας, επικοινωνιακού συστήματος, κ.ά.) και που η Αθήνα δεν θα πρέπει να υποτιμά.
Η Ελλάδα με την απάντησή της στις δηλώσεις Φιντάν περί απειλής θέλησε να ακυρώσει την κατηγορία επικαλούμενη όλα τα γνωστά νομικά επιχειρήματα που νομιμοποιούν τη θωράκιση/στρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών. Επισημαίνοντας, μάλιστα, το οξύμωρο η χώρα που έχει διατυπώσει επίσημα και συντηρεί απειλή πολέμου (casus belli) κατά της Ελλάδας να προβαίνει σε τόσο έωλες κατηγορίες λόγω εξοπλισμού των νησιών για σαφώς αμυντικούς λόγους.
Ωστόσο, η ελληνική αντίδραση/θέση δεν απαντά πειστικά στην κύρια και πραγματική πολιτική ένσταση της Τουρκίας. Ενσταση που αναφέρεται βεβαίως στην παρουσία του Ισραήλ στο Αιγαίο και στον φόβο της περικύκλωσής της. Δεν απαντά δηλαδή στην καρδιά του προβλήματος που οδηγεί την περίοδο αυτή την τουρκική εξωτερική πολιτική στην κλιμάκωση.
Ως εκ τούτου, η Αθήνα, εάν επιθυμεί να αποφύγει παραπέρα επικίνδυνη κλιμάκωση με απρόβλεπτες συνέπειες, καλό είναι να ξεκαθαρίσει με πολιτικούς όρους την έκταση και το νόημα της παρουσίας του Ισραήλ στο Αιγαίο στις πραγματικές διαστάσεις, λαμβάνοντας υπόψη και τα άλλα θέματα στην ατζέντα (εργασίες για καλώδιο, νομοθέτηση «Γαλάζιας Πατρίδας»), χωρίς να εγείρονται νέα ζητήματα δυνητικά ανάφλεξης ελάχιστης προστιθέμενης αξίας.
Εσχατος στρατηγικός στόχος οφείλει να είναι η αποκλιμάκωση (και η επιστροφή, ει δυνατόν, στα ήρεμα νερά). Για την οποία, όμως, απαιτείται η ενεργός σύμπραξη δύο (με προεξάρχουσα βέβαια τη συμβολή της πλευράς που προκαλεί). Απειλή από την Ελλάδα δεν υπάρχει εναντίον κανενός. Αλλά «αμυντικές συμμαχίες έχουν νόημα μόνο όταν λειτουργούν ως αποτροπή στην επιθετικότητα». (O. A. Westad, The Coming Storm, Allen Lane, 2026). Οταν αμέσως ή εμμέσως οξύνουν την επιθετικότητα χάνουν το νόημα και αξία τους…
Ο Π. Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής-σύμβουλος του ΥΠΕΞ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφορεί το νέο του βιβλίο με τίτλο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική»