“Қыргүйек“ пен “көгөніс“ қайдан шықты? Тіл мамандары күтпеген себепті атады

Қазақстанда қыркүйек айының атауын қалай жазу керектігіне қатысты әлі де ортақ мәміле жоқ: шенеуніктер бір нұсқаны айтса, сөздіктер басқасын ұсынады, ал оқушылардың бағасы төмендетіліп жатыр. Tengrinews.kz тілшісі тіл мамандарынан даулы норманың қайдан шыққанын және алдағы уақытта не болатынын білді.
Дау қалай басталды?
Қыркүйек айының басында біз мектептерде балалардың үйреншікті "қыркүйек" сөзін "қыргүйек" деп түзетіп жатқаны туралы жазған болатынбыз. Сол кезде Ғылым министрлігінің Тіл саясаты комитеті 2013 жылғы сөздікке сәйкес "қыргүйек" деп жазу дұрыс екенін айтып, кесіп жауап берді.
Threads желісіндегі жазбаның скриншоты
Кейінірек Ғылым министрлігі орфографиялық ережелер ресми түрде өзгермегенін және "қыркүйекті" "қыргүйекпен" алмастыру туралы бөлек шешім қабылданбағанын нақтылады. Ал Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова өз кезегінде "қыркүйек" деп жазатынын айтып, түпкілікті шешімді тіл мамандарының еншісіне қалдыруды ұсынды.
2013 жылғы сөздікті Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты дайындаған болатын. Біз "қыргүйек" нұсқасының қайдан шыққанын және оның неліктен сөздікке енгенін білу үшін аталған институтқа хабарластық.
Телеарналар мен әншілердің кесірінен бе: "қыркүйек" неге өзгерді?
Институтта "қыргүйек" нұсқасының пайда болуының күтпеген себебін атады.
2001 жылға дейін орфографиялық сөздіктерде үйреншікті "қыркүйек" жазылып келді. Дәл осылай "шекара" және "көкөніс" сөздерінің жазылуы да сақталған еді.
Бірақ академик Рәбиға Сыздық тележүргізушілер мен әншілердің сөйлеу мәнеріне назар аударады. Оның байқауынша, олар сөздерді орфоэпиялық ережелерге бағынбай, жазылуы бойынша айта бастаған.

"Академик былай деп түсіндірді: радио мен телевидениеде тележүргізушілер мен әншілер орфоэпиялық заңдылықтарды сақтамай, сөз ішіндегі үндестік пен дыбыстардың қисынын бұзуды әдетке айналдырған. Осыған байланысты академик орфоэпиялық заңдылықтарды дәріптеу мақсатында мұндай формаларды сөздікке енгізу тәжірибесін ұсынды", – деп хабарлады институттағылар.

Осылайша, 2001 жылғы "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігіне" алғаш рет "қыргүйек", "шегара" және "көгөніс" сөздері енді.
25 жыл ішінде жазылуы қалай өзгерді?
Институттың жауабына сүйенсек, соңғы онжылдықтарда ай атауының жазылуы бірнеше рет өзгерген. Оның үстіне, әр жылдары сөздіктерде бірде "қыркүйек", бірде "қыргүйек" нұсқалары ұсынылып отырған.
Хронология келесідей:

1988 жыл – "қыр - күйек";
2001 жыл – "қыргүйек";
2006 жыл – сөз сөздікте жоқ;
2007 жыл – қайтадан "қыр - күйек";
2013 жыл – қайтадан "қыргүйек".

Айта кетерлігі, 2007 жылы "қыр - күйек" нұсқасы бұрын сөзді "Г" арқылы жазуды ұсынған Рәбиға Сыздықтың бастамасымен қайтарылған. Оның неліктен бұрынғы нұсқаға оралуға шешім қабылдағанын институтта нақтыламады.
Ал мектептегі жұмыстар не болмақ?
2005 жылғы сөздіктің алғысөзінде Рәбиға Сыздық өтпелі кезеңде (4-5 жыл) ескі және жаңа жазылу нұсқаларын қате деп есептемеу керектігін жазған болатын. Бұл әсіресе оқушыларға қатысты еді.

"Жақын арадағы 4-5 жыл ішінде осы қатардағы бірнеше сөздің бұрынғы нұсқасын да, кейінгі нұсқасын да қолдануды қате деп санамау керек. Әсіресе оқушылардың жазба жұмыстарын тексеру кезінде бұл ескерту өз күшін сақтайды. Сондықтан қос нұсқа да қатар қолданылатын нұсқалар ретінде қарастырылуы мүмкін, ал уақыт өте келе қарым-қатынас барысында бір нұсқа іріктеліп, бекігеннен кейін, оны норма ретінде қабылдап, ережеге енгізуге болады", – деп институт оның ұстанымын алға тартты.

Сонымен қатар қазір институт "қыргүйек" деп көрсетілген 2013 жылғы сөздікті негізге алуды ұсынады.

"Жазу кезінде 2013 жылғы орфографиялық сөздік нормасын басшылыққа алу керек. (...) Қазақ тіліндегі бірқатар сөздің жазылуында бірізділіктің болмауы тіл тұтынушыларының сауаттылығына кері әсерін тигізеді. (...) Жазбаша коммуникацияда олар бірыңғай орфографиялық норма негізінде берілуі тиіс", – деп хабарлады институттағылар.

"Қыркүйек" нұсқасы қайтарылуы мүмкін бе?
Иә, институт мұндай мүмкіндікті жоққа шығармайды. Қазақстандық тіл мамандары арасында бұл мәселе бойынша келіспеушіліктер бар. "Қыркүйек" нұсқасын қолдаушылардың басты уәждерінің бірі – сөз түбірінің, яғни "к" әрпінің сақталуы.
Сонымен қатар институттың бақылауы бойынша, күнделікті сөйлеу тілінде де, жазуда да адамдар көбіне "қыркүйек" нұсқасын таңдайды.

"Бір сөздің орфограммасының салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде бірнеше рет өзгеруі бұл норманы қайта зерттеу қажеттігін көрсетеді", – дейді тіл мамандары.

Институттағылар 2013 жылғы сөздіктің мемлекеттік деңгейде жеке нормативтік құқықтық акт ретінде бекітілмегенін айтты. Сондықтан мамандар сөздің жазылуын қайта қарап, норманы өзгертуді ұсына алады.
Қазақстанда жаңа орфографиялық сөздік дайындалып жатыр
Дау-дамайдың аясында Қазақстанда жаңа орфографиялық сөздік дайындау туралы шешім қабылданды.
Институттың хабарлауынша, бұған вице-президент Ерлан Қариннің мемлекеттік орган өкілдерімен және тіл мамандарымен ұйымдастырған талқылауы негіз болған.
Сөздікті дайындау үшін ғалымдардан құралған жұмыс тобы құрылады. Содан кейін жобаны ведомствоаралық комиссия қарастырады.

"Жаңа Орфографиялық сөздікті дайындау кезінде, бір жағынан, ғылыми негізділік пен тілдік деректерге сүйену, екінші жағынан, мәселені шешуде асығыстыққа жол бермеу маңызды", – деп атап өтті институттағылар.

Тіл мамандары жаңа сөздікте кейбір даулы сөздердің екі нұсқасы да қатар көрсетілуі мүмкін екенін жоққа шығармайды: "қыркүйек/қыргүйек", "шекара/шегара" және "көкөніс/көгөніс".
Бұл ретте институт жаңа сөздіктің нақты қашан шығатынын атап көрсетпеді.
Тарихи анықтама: "қыргүйек" сөзі қайдан шықты?
Институт мамандары бұл сөздің шығу төркініне қатысты тілші ғалымдар арасында ортақ пікір жоқ екенін түсіндірді.
1916 жылы зерттеуші В. А. Куфтин өзінің "Қырғыз-қазақ халқының күнтізбесі және алғашқы астрономиясы" атты еңбегінде "қыркүйекті" қыркүйек айына сәйкес келетін күзгі жүн қырқу науқанына байланысты "қырық күйек" тіркесімен ұштастырған.
Тағы бір түсіндірме де бар. Профессор Нұргелді Уәлидің пікірінше, бұл атау "қыр күйегі" тіркесінен шығып, даланың маусымдық өзгерістері мен жабайы жануарлардың күйек алу кезеңіне сілтеме жасауы мүмкін.

"Ақбөкен, қарақұйрық, тау ешкісі сияқты жабайы жануарлардың күйек кезеңі алдындағы табиғи маусымдық өзгерістер де ай атауының қалыптасуына негіз болуы мүмкін деп болжауға болады", – деп атап өтті институттағылар.

Профессор Н. Бөкетова тағы бір нұсқаны алға тартады. Оның пайымдауынша, сөздің бірінші бөлігі "жүн қырқу" дегенді білдіруі мүмкін, ал "күйек" сөзі кезінде белгілі бір жыл мезгілінің атауы ретінде қолданылған.
Дегенмен, тіл мамандары қазіргі "қыргүйек" сөзінің нақты қай сөздерден құралғанын әзірге кесіп айта алмайды.