Қазақстанда жұмыссыздық бойынша берілетін жәрдемақы төлеу ережелері өзгереді: нені білу керек?
Өзгерістер неге енгізіліп жатыр?
Күтіліп отырған өзгерістер туралы сәуірде белгілі болған еді. Сол кезде еңбек министрі Асқарбек Ертаев ведомствоның Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан (МӘСҚ) төленетін төлемдер механизмін қайта қарайтынын мәлімдеді. Бұған "көлеңкелі" схемалар себеп болған. Атап айтқанда, ол жұмыссыздардың 1 миллион теңгеге дейін төлем алған жағдайлары туралы айтты.
"Қазір төлемнің ең жоғарғы деңгейі жоқ, енді белгілі бір шекті мөлшер болады. Азаматтарға тиесілі барлық төлем төленеді", – деді Ертаев.
Сол уақытта министр төлемдердің ең ұзақ мерзімін 6 айдан 4 айға дейін қысқарту туралы да айтқан болатын.
Енді Еңбек министрлігі егжей-тегжейлі мәліметті жариялады: мерзімді бұдан да көбірек, яғни 3 айға дейін қысқарту жоспарланып отыр.
1 қазаннан бастап не өзгереді?
Еңбек министрлігі жаңа механизмді пилоттық жоба аясында 2026 жылдың 1 қазанынан бастап іске қосу жоспарланып отырғанын хабарлады.
Бұл өзгеріс жұмысынан айырылуына байланысты әлеуметтік төлем алу құқығы осы күннен бастап туындайтын адамдарға қатысты болады.
Бұл ретте барлық жұмыссыз үшін бірдей мерзім белгіленбейді. Ол, қазіргідей, адамның әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қанша уақыт қатысқанына байланысты болады:
6 айдан 12 айға дейін – 1 айға төлем;
12 айдан 24 айға дейін – 2 айға;
24 ай және одан көп – 3 айға.
"Жұмысынан айырылуы бойынша әлеуметтік төлемді жүзеге асыру мерзімі бұрынғысынша әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне байланысты, бұл ретте ең ұзақ мерзім үш аймен шектеледі", – деп хабарлады министрлік.
Жұмыссыздық бойынша ең жоғарғы жәрдемақы
Еңбек министрлігі жәрдемақының ең жоғарғы мөлшерін де өзгертуді жоспарлап отыр. Сома бұрынғысынша адамның жұмыссыз ретінде тіркелгенге дейінгі соңғы 24 айдағы табысына қарай анықталады.
Алайда 1 қазаннан бастап ең жоғарғы әлеуметтік төлем 7 ең төменгі жалақының (ЕТЖ) 45 пайызымен шектеледі.
"2026 жылғы 1 қазаннан бастап жұмысынан айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік төлемнің ең жоғарғы мөлшерін 7 ең төменгі жалақы мөлшерінің 45 пайызы деңгейінде бекіту көзделеді", – деп хабарлады Еңбек министрлігі.
2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша 1 ЕТЖ 85 мың теңгеге тең. Бұл ең жоғарғы әлеуметтік төлем 267 750 теңге болатынын білдіреді.
Салыстырмалы түрде: Қолданыстағы ережелер бойынша төлем мөлшері тек табысқа ғана емес, сонымен қатар жүйеге қатысу өтілінің коэффициентіне де байланысты. Ақпанда МӘСҚ Tengrinews.kz-ке 2026 жылы ең жоғарғы төлем айына 348 075 теңгеге жетуі мүмкін екенін айтқан болатын.
Бос жұмыс орнынан үш рет бас тартса, төлем тоқтатылады
Төлемді алу үшін адамның жұмыссыз мәртебесі болуы және әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысуы тиіс. Тіркелгеннен кейін төлем жеке өтінішсіз, автоматты түрде тағайындалуы мүмкін.
"Егер адам тексерудің барлық критерийлерінен өтсе, төлем жұмыссыз ретінде тіркелген күннен бастап проактивті түрде тағайындалады", – деп хабарлады Еңбек министрлігі.
Анықтама: Қажет болған жағдайда төлем алу үшін ХҚКО, мансап орталығы, eGov, электрондық еңбек биржасы немесе банк қосымшалары арқылы жүгінуге болады. Мұны тіркелгеннен кейін 12 айдан кешіктірмей жасау керек, бұл ретте жұмыссыз мәртебесі белсенді күйде қалуы тиіс.
Бірақ жұмыссыз мәртебесінен айырылып қалу да мүмкін. Егер мансап орталығы адамға лайықты жұмыстың үш нұсқасын ұсынып, ал ол үшеуінен де бас тартса, ол есептен шығарылады.
"Жұмыссыз ретінде тіркелу – төлем тағайындаудың басты критерийлерінің бірі. Есептен шығарылған жағдайда төлем тоқтатылады", – деп түсіндірді Еңбек министрлігі.
Бұл ретте кез келген жұмыс лайықты деп саналмайды. Мансап орталығы адамның мамандығын, біліктілігі мен тәжірибесін, денсаулығын, жұмыс режимін және көлік қолжетімділігін ескеруі тиіс. Басқа жерге көшуді қажет ететін жұмыс тек жұмыссыздың өз келісімімен ғана ұсынылуы мүмкін.
Ал егер жұмыс табылмаса ше?
Егер үш ай ішінде лайықты жұмыс табылмаса да, төлем мерзімі ұзартылмайды.
Адамға стипендиясы бар қайта оқыту курстары, қоғамдық жұмыстар, жастар практикасы, әлеуметтік жұмыс орындары немесе өз ісін ашуға көмек ұсынылуы мүмкін. Тағы бір нұсқа – мемлекеттік қолдаумен басқа өңірге ерікті түрде қоныс аудару.
Қанша қазақстандық төлем алады?
2026 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша жұмысынан айырылуына байланысты 287 459 адам төлем алды. Орташа мөлшері – 102 384 теңге. Еңбек министрлігі мерзімді үнемдеу үшін қысқартып жатпағандарын атап өтті.
"Бұл шара халықты жұмыспен қамтуға жәрдемдесуді күшейтуге бағытталған. Төлем қолданыс мерзімі шектеулі сақтандыру механизмі болып табылады. Қаржыландыру МӘСҚ-тан жүзеге асырылатындықтан, республикалық бюджетке әсері жоқ, соған байланысты бюджеттік тиімділік есебі ұсынылмайды", – деп хабарлады ведомство.