Πατρίς Μανιλιέ στα «ΝΕΑ»: «Η σημερινή ανθρωπότητα δεν έχει την πολυτέλεια να κάνει πόλεμο»
Ως σημάδι μιας επικίνδυνης «παγκόσμιας αλλαγής», που συντελείται χωρίς επιστροφή, ανέγνωσε ανήσυχος σε άρθρο γνώμης, που συνυπέγραφε με τη γαλλίδα θεωρητικό, Ζαν Ετελάν, στην εφημερίδα «Le Monde» (στις 4 Ιουλίου), τον πρωτοφανή καύσωνα, που έπληξε το καλοκαίρι τη Γαλλία.
Νωρίτερα, σε μια εξαιρετικά έντονη κι ενδιαφέρουσα αλληλογραφία με τον κορυφαίο γάλλο στοχαστή, Ετιέν Μπαλιμπάρ, στο βιβλίο «Η Γη ή ο Κόσμος: Κοσμοπολιτικές Αποκλίσεις» ( Mialet Barrault, 2025), υποστήριζε την αναγκαιότητα μιας «οικολογικο-κοινωνικής» επανάστασης, προκειμένου η Γη να παραμείνει οριακά κατοικήσιμη. Ο γάλλος φιλόσοφος, Πατρίς Μανιλιέ, διέκρινε εγκαίρως την κλιματική κρίση, εξού και ασχολείται εντατικά τα τελευταία χρόνια με την «πολιτική της Γης».
Και κατά τη διάρκεια της συνάντησής μας στο Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδας, όπου είχε προσκληθεί τον Μάιο (για να μετάσχει στο Φεστιβάλ Φιλοσοφίας 2026), έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για το ανθρώπινο λάθος, που, λίγους μήνες μετά, μετουσιώθηκε στο Νεπάλ, σε βιβλικών διαστάσεων καταστροφή.
«Στο Νεπάλ είδαμε μια μορφή αντίδρασης, ακόμη κι εκδίκησης της Γης, στον τρόπο με τον οποίο οι πιο ισχυροί άνθρωποι την κατοικούν», σχολίασε στην τελευταία επικοινωνία μας προ ημερών ο ειδικός στον στρουκτουραλισμό γάλλος θεωρητικός και ακαδημαϊκός. «Υπάρχει ένα είδος ηθικής ευθύνης σε αυτά τα συμβάντα. Γιατί δεν είναι ο Θεός. Είναι η επιμονή των πιο ισχυρών ελίτ των κοινωνιών μας να παραμένουν τυφλές και κωφές σε όσα έχουν προβλέψει οι επιστήμονες για περισσότερο από μισό αιώνα».
Ο Ετιέν Μπαλιμπάρ υπερασπίζεται σθεναρά μια πολιτική του ανθρώπινου είδους. Αντιθέτως, εσείς υποστηρίζετε ότι η διατήρηση της ανθρωπότητας στο επίκεντρο του κοσμοπολιτισμού αποτυγχάνει να αντιμετωπίσει τις σύγχρονες κρίσεις, όπως η κλιματική αλλαγή. Γιατί;
Είναι ζήτημα χρονικότητας, καθώς μιλάμε για ζητήματα που ξεπερνούν κατά πολύ τη διάρκεια της ανθρώπινης ύπαρξης. Πρέπει να αναρωτηθούμε, σε ποιο βαθμό μπορούμε να είμαστε υπεύθυνοι για τα ίχνη, για τον αντίκτυπο που θα έχουν πράγματα που κάνουμε σήμερα σε πέντε εκατομμύρια χρόνια. Ποια Γη θέλουμε να αφήσουμε, όχι μόνο στις επόμενες γενιές, αλλά μελλοντικά στο σύμπαν; Εκεί έγκειται αυτή η διαφορετική πολιτική. Στο αν μπορούμε να αναλάβουμε την ευθύνη για κάτι που μας ξεπερνά τόσο πολύ χρονικά. Πρέπει να ρωτήσουμε ποιοι είμαστε ως πολίτες της Γης, ποιοι είμαστε ως πολιτικά υποκείμενα στον πλανήτη; Γιατί η Γη δεν είναι απαραίτητα ένας χώρος που μας ενώνει. Είναι ένας χώρος συγκρούσεων.
Πώς το εννοείτε αυτό;
Αλλο όραμα έχει για τη Γη ο Ντόναλντ Τραμπ, άλλο όραμα έχω εγώ. Αυτά τα δύο, αναγκαστικά, έρχονται σε αντίθεση, σε ρήξη, μέσω της οποίας θα αναδιαμορφωθούν οι μελλοντικές ισορροπίες, οι σύμμαχοι και οι εχθροί για την πορεία του πλανήτη. Πηγή του κακού είναι η συμμαχία ανάμεσα στον καπιταλισμό και μια συγκεκριμένη ιδέα της τεχνολογίας και της επιστήμης.
Πηγή του κακού, δηλαδή, είναι η νεωτερικότητα;
Ακριβώς. Το ερώτημα είναι πώς αυτή τη νεωτερικότητα θα τη γειώσουμε, για να επανέλθει σε μια κλίμακα, που θα λαμβάνει υπόψη τη ζωή της Γης. Πρέπει να επιστρέψουμε στο τι είναι ο καπιταλισμός και πώς θα τον προσεγγίσουμε από γεωλογικής σκοπιάς.
Στο βιβλίο σας με τον Ετιέν Μπαλιμπάρ υποστηρίζετε την ακραία, ριζοσπαστική άποψη ότι πρέπει να αποκτήσουν λόγο στη λήψη αποφάσεων τα οικοσυστήματα, τα ζώα, τα φυτά, ακόμη και οι ιοί. Είναι δυνατόν;
Το πρόβλημα με τα μη ανθρώπινα όντα είναι το ίδιο που έχει ανακύψει γενικότερα στην ιστορία της δημοκρατίας. Εχουμε μια κοινότητα, στην οποία θα έπρεπε να εκπροσωπούνται οι πάντες. Ωστόσο, συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες (γυναίκες, φτωχοί, ξένοι) τις έχουμε αποκλείσει, στο παρελθόν. Με τον ίδιο τρόπο, έχουμε αποκλείσει τα ποτάμια, τα δάση και τα άλλα μη ανθρώπινα είδη. Δηλαδή, η Γαλλία υπάρχει περισσότερο από το ποτάμι; Μάλλον υπάρχει λιγότερο!
«Ο κοσμοπολιτισμός του πλανήτη Γη αντιμέτωπος με την οικολογία του πολέμου» ήταν το θέμα της ομιλίας σας στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Με ποιο τρόπο συνδέεται η συζήτηση για την κλιματική κρίση με τον ανεξέλεγκτο μιλιταρισμό των τελευταίων ετών;
Ο μιλιταρισμός ή ο σύγχρονος φασισμός δεν είναι παρά μία συνέπεια της άρνησης των πλούσιων και κυρίως των κοινωνιών του βορρά να αναλάβουν τις κλιματικές τους ευθύνες. Τι είναι ο Πούτιν; Είναι η συνέπεια ενός οικονομικού μοντέλου που βασίζεται στην εκμετάλλευση ορυκτών καυσίμων. Τι είναι ο Ντόναλντ Τραμπ; Είναι ένα σύμπτωμα της άρνησης του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού να αποδεχθεί ότι δεν έχει μέλλον. Και δεν έχει μέλλον όχι επειδή θα επαναστατήσει η ανθρωπότητα, αλλά γιατί η ίδια η Γη δεν αντέχει αυτό το μοντέλο. Γιατί η ίδια η Γη δεν μπορεί να το υποστεί. Δεν έχει ξαναϋπάρξει αυτού του είδους η ανθρώπινη κυριαρχία επί της Γης και αυτό η Γη δεν θα το ανεχτεί. Η σημερινή ανθρωπότητα δεν έχει την πολυτέλεια να κάνει πόλεμο. Χρειάζεται την ειρήνη, διότι πλέον με τον πόλεμο δεν αρκούμαστε να καταστρέφουμε ή να σκοτώνουμε. Φτωχοποιούμε, υπονομεύουμε την ίδια την ικανότητα της Γης να παραμείνει κατοικήσιμη. Οι φασιστικές τάσεις προκύπτουν από την αδυναμία των πολιτικών ελίτ να προσφέρουν ένα εναλλακτικό μέλλον σε αυτό που ζούμε. Ο φασισμός ιστορικά αποτελούσε πάντα την έκφραση μιας μη επανάστασης ή μιας αποτυχημένης επανάστασης. Σήμερα η επανάσταση πρέπει να είναι οικολογικο-κοινωνική.