Το πρώτο Αστροχωριό γεννιέται στη Μεσσηνία
Σηκώνοντας το βλέμμα στον ουρανό, μια καθαρή καλοκαιρινή νύχτα, δύσκολα πιστεύεις ότι βρίσκεσαι μόλις μία ώρα μακριά από την Καλαμάτα. Το τεχνητό φως της πόλης και των γύρω χωριών δεν επισκιάζει το θέαμα· ο Γαλαξίας διαγράφεται καθαρά και τα αστέρια θυμίζουν τις εποχές πριν η φωτορύπανση κατακλύσει τις πόλεις. Αυτό το σπάνιο πλεονέκτημα, την εξαιρετική ποιότητα του νυχτερινού ουρανού σε μια γωνιά της νότιας Μεσσηνίας, επιχειρεί να αξιοποιήσει μια νέα πρόταση για τη δημιουργία του πρώτου Αστροχωριού στην Ελλάδα.
Η πρόταση κατατέθηκε στην Περιφέρεια Πελοποννήσου και στον Δήμο Πύλου-Νέστορος από το Ινστιτούτο Πολιτισμού Μεσσηνίας, τον Αστρονομικό Ομιλο Καλαμάτας και το Κέντρο Μελέτης Λαογραφίας Καλλιθέας Μεσσηνίας και στοχεύει στη θεσμοθέτηση των Κάτω Αμπελοκήπων, ως πρότυπου προορισμού αστροτουρισμού και προστασίας του σκοτεινού ουρανού. Πρόκειται για ένα μοντέλο που έχει ήδη εφαρμοστεί με επιτυχία σε περιοχές της Ιταλίας, της Ελβετίας, της Γαλλίας, της Πορτογαλίας και της Σκωτίας, όπου ο νυχτερινός ουρανός αντιμετωπίζεται, ως μοχλός βιώσιμης ανάπτυξης.
Για τον Άρη Μυλωνά, πρόεδρο του Αστρονομικού Ομίλου Καλαμάτας, η επιλογή της συγκεκριμένης τοποθεσίας είναι αποτέλεσμα ενδελεχούς αναζήτησης. Είχε την εμπειρία να το κάνει· για περισσότερα από 20 χρόνια υποδεχόταν στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών μαθητές, εκπαιδευτικούς και επισκέπτες, έχοντας ξεναγήσει περισσότερους από 120.000 ανθρώπους στα μυστικά του σύμπαντος. Μετά τη συνταξιοδότησή του εγκαταστάθηκε στην Καλαμάτα, συνεχίζοντας να δραστηριοποιείται στην αστρονομία.
«Έψαξα δεξιά κι αριστερά, συνέκρινα χάρτες φωτορύπανσης και μετρήσεις και διαπίστωσα ότι το συγκεκριμένο σημείο, μια δασική έκταση στους Κάτω Αμπελόκηπους, είναι από τους καλύτερους τόπους της ηπειρωτικής Ελλάδας για αστροπαρατήρηση. Ετσι φτιάξαμε το Πάρκο Αστροπαρατήρησης Μεσσηνίας, το οποίο τα τελευταία δύο χρόνια αναπτύσσει με εθελοντική εργασία δράσεις αστροπαρατήρησης, εκπαίδευσης και περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης. Η πρόταση για τη δημιουργία Αστροχωριού είναι η συνέχεια αυτής της προσπάθειας».
Εξηγώντας τα πλεονεκτήματα του χώρου, ο Άρης Μυλωνάς λέει ότι «για έναν αστρονόμο το πιο σημαντικό είναι να έχει σκοτεινό νότιο ορίζοντα, γιατί από εκεί παρελαύνουν τα περισσότερα ουράνια σώματα που παρατηρούμε από το βόρειο ημισφαίριο. Εδώ συνδυάζονται αυτά τα στοιχεία, δηλαδή το χαμηλό υψόμετρο και η εύκολη πρόσβαση».
Το Πάρκο Αστροπαρατήρησης Μεσσηνίας βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 385 μέτρων και απέχει λίγο περισσότερο από μία ώρα από το αεροδρόμιο της Καλαμάτας, γεγονός που επιτρέπει τη λειτουργία του σχεδόν όλο τον χρόνο. Παράλληλα, σύμφωνα με τη διεθνή χαρτογράφηση φωτορύπανσης, η περιοχή διαθέτει δείκτη ποιότητας ουρανού (Sky Quality Meter – SQM) 21,79, μια τιμή που την κατατάσσει ανάμεσα στις σκοτεινότερες της χώρας.
Εξίσου σημαντική είναι η διαχρονική σταθερότητα της ποιότητας του ουρανού. Σύμφωνα με τις μετρήσεις του Αρη Μυλωνά, την τελευταία δεκαετία το Πάρκο Αστροπαρατήρησης Μεσσηνίας παρουσίασε ελάχιστη μεταβολή στη φωτορύπανση, καθώς ο δείκτης SQM υποχώρησε από 21,81 το 2015 σε 21,79 το 2025. Αντίθετα, στον Πάρνωνα η αντίστοιχη μεταβολή ήταν από 21,89 σε 21,80, ενώ στο Αστεροσκοπείο Χελμού από 21,85 σε 21,75, με ανάλογη επιβάρυνση να καταγράφεται και σε άλλες περιοχές αστροπαρατήρησης της Ελλάδας.
Ο Άρης Μυλωνάς γνωρίζει καλά τον Πάρνωνα, καθώς ήταν από εκείνους που τον ανέδειξαν ως τόπο παρατήρησης ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1990. «Το 1999 είχα επιλέξει μαζί με έναν φίλο γιατρό τον χώρο στον Πάρνωνα για τις παρατηρήσεις μας. Στη συνέχεια αναπτύχθηκε πολύ, άρχισε να συγκεντρώνει όλο και περισσότερο κόσμο και κάποια στιγμή έγινε σχεδόν “απλησίαστος”. Ετσι άρχισα να αναζητώ έναν νέο χώρο με καλύτερες συνθήκες».
Η πρόταση για το Αστροχωριό περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, μέτρα περιορισμού της φωτορύπανσης στα γειτονικά χωριά με σύγχρονα φωτιστικά που κατευθύνουν το φως προς το έδαφος, διεκδίκηση διεθνών πιστοποιήσεων και ένταξη σε δίκτυα προστασίας σκοτεινού ουρανού, δημιουργία υποδομών αστροτουρισμού, ετήσιο Φεστιβάλ Αστρονομίας και διασύνδεση του Αστροχωριού με τα φυσικά και πολιτιστικά αξιοθέατα της ευρύτερης περιοχής. Αν το σχέδιο προχωρήσει, μια μικρή γωνιά της Μεσσηνίας μπορεί να καταφέρει, σβήνοντας τα φώτα, να τη δει όλος ο κόσμος.