Τα πλοία του Θησέα, σήμερα

Οι Αρχαίοι Αθηναίοι, φαίνεται, διαφύλασσαν με ευλάβεια το τριαντάκωπο καράβι με το οποίο επέστρεψε ο Θησέας έχοντας εξουδετερώσει τον Μινώταυρο (και εγκαταλείψει την Αριάδνη). Το μόνο πρόβλημα ήταν ότι, καθώς σάπιζαν, τα σανίδια αναπληρώνονταν με νεότερα. Τελικά δεν έμεινε κανένα από τα ξύλα της εποχής του Θησέα. Οι φιλόσοφοι (λέει ο Πλούταρχος) συζητούσαν ατέρμονα αν και με ποια έννοια το πλοίο που επιδεικνυόταν ετησίως ήταν πραγματικά το «πλοίο του Θησέα» – αφού τίποτε δεν σωζόταν από το αρχικό. Το 2026 ένα μουσείο στην Αμερική εκθέτει με περηφάνεια το «τσεκούρι του Ουάσιγκτον», σημειώνοντας, όμως, ότι η λαβή άλλαξε τρεις φορές, η δε κεφαλή μόνο δύο.

Ο Τόμας Χομπς το περιέπλεξε λίγο. Θα μπορούσε κάποιος φύλακας να διέσωζε όλα τα κομμάτια. Αν τα συναρμολογούσε, θα κατασκεύαζε ένα δεύτερο καράβι με την ξυλεία του αρχικού, χωρίς όμως να αποκαλείται «Πλοίο του Θησέα». Υπάρχουν, διερωτάται ο Χομπς, δύο πλοία του Θησέα; Αν όχι, ποιο είναι το «πραγματικό»; Αυτό με το όνομα ή το άλλο με τα ξύλα;

Αφού η μόνη ορθή λύση (να ερωτηθεί ο ίδιος ο Θησέας, η Αριάδνη ή έστω ο Μινώταυρος) δεν ήταν εφικτή, τα ερωτήματα αυτά παραμένουν και διαπαιδαγωγούν γενεές φιλοσόφων. Τις δόξες τους ζηλεύουν μοριακοί βιολόγοι (όταν ανανεώνονται όλα τα κύτταρα, με ποια έννοια είμαι ίδιος με τον νεανικό μου εαυτό;), μηχανικοί (αν αλλάξουν όλα έχω το ίδιο αυτοκίνητο;), αρχαιολόγοι (η αναστήλωση παράγει Ντίσνεϊλαντ;), πληροφορικάριους (αν αλλάξουν όλες οι γραμμές του κώδικα, το πρόγραμμα είναι το ίδιο;).

Με τη φιλομάθεια που διακρίνει τη φυλή, προσθέσαμε εκδοχή αρνητικού πλοίου: το διαλύουμε το καράβι και το ξαναφτιάχνουμε, αλλά με άλλον Ταχυδρομικό Κώδικα. Εχουμε ολοκαίνουργιο σκάφος; Τίνος; Μας αρέσει τόσο πολύ το ερώτημα, που κυκλοφορούν στολίσκοι με πλοία του Θησέα.

Το Κόμμα Α (λέει ο σύγχρονος Πλούταρχος) έχει τον παλιό αρχηγό, τα παλιά στελέχη, ανακυκλωμένα τα τοτέμ, τις παλιές περίπου θέσεις (μαζί και τις παλιές αποσιωπήσεις). Διεκδικεί τους ίδιους (ελαφρώς πεπαλαιωμένους) ψηφοφόρους. Το νέο (παλιότερο) όνομα, συνεπάγεται ανανέωση; Νέος άνεμος στα παλιά πανιά; Ο Χομπς χαίρεται, με ενδιαφέρουσες περιπλοκές: (α) Γνωρίζουμε και ποιος είναι ο φύλακας ή ο ξεχαρβαλωτής. (β) Τα δύο κόμματα (σαν το γατί του Schrödinger) είναι ταυτόχρονα και ίδια και διαφορετικά. (γ) Ποια ιδιότητα απαιτεί η είσπραξη της κρατικής επιχορήγησης;

Αλλά, υπάρχει, θεωρητικά, και κόμμα Β. Εκείνο ανανεώνει θέσεις, απόψεις, προσωπικό, διαδικασίες, ίσως και λογότυπο και ψάχνει νέους ψηφοφόρους. Είναι το μεταμορφωμένο κόμμα το ίδιο με το ιστορικό; Αρκεί το όνομα για να σαγηνεύσει; Τι είναι το ελάχιστο που πρέπει να διατηρηθεί; Οταν το παλιό καράβι του Θησέα σαλπάρει για νέες θάλασσες, η νέα τεχνολογία αρκεί για το αξιόπλοο;

Η πολιτική αντιπαράθεση διασχίζει γνώριμα (για φιλοσόφους τουλάχιστον) μονοπάτια: Ποια είναι η πραγματική ταυτότητα; Τι θα σήμαινε ακόμη και αν τη βρίσκαμε; Τα μέρη συνθέτουν το σύνολο; Οπως τα καράβια πέφτουν σε ξέρες, οι πολλές σοφιστείες διακινδυνεύουν πρόσκρουση σε πλάνες και σφάλματα.

Βεβαίως, το μόνο σωστό τεστ για κάθε πλοίο είναι αν σε πάει εκεί που θέλεις, πόσο γρήγορα και ποια η πιθανότητα να βουλιάξει στην προσπάθειά του να σε φτάσει εκεί.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά