Σαντορίνη: Νέα υποθαλάσσια ανακάλυψη φέρνει στο φως άγνωστα στοιχεία για το ηφαίστειο Κολούμπο
Μια νέα διεθνής επιστημονική μελέτη αποκαλύπτει την ύπαρξη μιας άγνωστης γεωλογικής δομής κάτω από το ηφαιστειακό σύμπλεγμα Σαντορίνης – Κολούμπου, η οποία φαίνεται να έχει καθοριστική επίδραση στην εξέλιξη ενός από τα πιο ενεργά ηφαιστειακά συστήματα της Ευρώπης. Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Geochemistry, Geophysics, Geosystems της Αμερικανικής Γεωφυσικής Ένωσης (AGU).
Η μελέτη αξιοποίησε σεισμικά δεδομένα υψηλής ανάλυσης και τα αποτελέσματα των υποθαλάσσιων γεωτρήσεων του διεθνούς προγράμματος IODP Expedition 398. Τα στοιχεία αποκάλυψαν την ύπαρξη της λεγόμενης Τάφρου του Κολούμπου, μιας τεκτονικής δομής που εκτείνεται βορειοανατολικά της Σαντορίνης και συνδέεται άμεσα με τη γένεση του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Κολούμπου και της ευρύτερης ηφαιστειακής ζώνης.
Όπως σημειώνει σε ανάρτησή της στα social media η καθηγήτρια Γεωλογικής Ωκεανογραφίας του Πανεπιστημίου της Αθήνας Εύη Νομικού, «μια νέα δημοσίευση της ερευνητικής μας ομάδας αποκαλύπτει έναν θεμελιώδη μηχανισμό που συνδέει την τεκτονική παραμόρφωση με την εξέλιξη της ηφαιστειακής δραστηριότητας στο ηφαιστειακό πεδίο Σαντορίνης–Κολούμπου».
Η ίδια προσθέτει ότι «η έρευνα βασίζεται στον συνδυασμό γεωφυσικών δεδομένων υψηλής ανάλυσης, στη συλλογή και ερμηνεία των οποίων συμμετείχαμε επί σειρά ετών, καθώς και στα αποτελέσματα των υποθαλάσσιων ερευνητικών γεωτρήσεων του διεθνούς προγράμματος IODP Expedition 398 στο ηφαιστειακό συγκρότημα της Σαντορίνης».
Η τεκτονική διάταση και η εξέλιξη του ηφαιστειακού συστήματος
Σύμφωνα με τα ευρήματα, πριν από περίπου 330.000 χρόνια σημειώθηκε έντονη επιτάχυνση της τεκτονικής διάτασης στην περιοχή. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι ρυθμοί μετακίνησης των ρηγμάτων και καθίζησης του εδάφους αυξήθηκαν σημαντικά, σηματοδοτώντας μια νέα φάση στην εξέλιξη του ηφαιστειακού συστήματος.
Η περίοδος αυτή προηγήθηκε τόσο της εμφάνισης του ηφαιστείου Κολούμπου όσο και των εκρήξεων που διαμόρφωσαν τη σημερινή καλδέρα της Σαντορίνης.
«Η μελέτη φέρνει στο φως μια άγνωστη μέχρι σήμερα τεκτονική δομή, την Τάφρο του Κολούμπου (Kolumbo Graben), η οποία εκτείνεται στο βορειοανατολικό τμήμα του ηφαιστειακού πεδίου και φαίνεται να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη γένεση του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Κολούμπου και της Ηφαιστειακής Αλυσίδας του Κολούμπου», αναφέρει η κ. Νομικού.
Ανατροπή αντιλήψεων για τη ροή του μάγματος
Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης ένα εύρημα που ανατρέπει προηγούμενες αντιλήψεις για τη ροή του μάγματος. Αντί τα ηφαιστειακά κέντρα να σχηματίζονται πάνω στα κύρια ρήγματα, όπως θεωρείτο έως τώρα, διαπιστώθηκε ότι αναπτύχθηκαν μέσα στην τάφρο, σε περιοχές όπου ο φλοιός είχε υποστεί εντονότερο κατακερματισμό.
«Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα της έρευνας είναι ότι τα ηφαιστειακά κέντρα δεν αναπτύχθηκαν πάνω στα κύρια ρήγματα, αλλά μέσα στην τάφρο, σε ζώνες έντονης παραμόρφωσης όπου ο φλοιός ήταν περισσότερο κατακερματισμένος, δημιουργώντας ιδανικές διαδρομές για την άνοδο του μάγματος», σημειώνει η κα Νομικού.
Η σχέση τεκτονικής και ηφαιστειακής δραστηριότητας
Η μελέτη συνδέει άμεσα την επιτάχυνση της τεκτονικής δραστηριότητας με τη μεταβολή της ηφαιστειακής συμπεριφοράς στη Σαντορίνη. Μέχρι πριν από περίπου 250.000 χρόνια, το ηφαιστειακό σύστημα παρουσίαζε μέτρια εκρηκτική και εκχυτική δραστηριότητα.
Ακολούθησε μια περίοδος επαναλαμβανόμενων μεγάλων εκρήξεων και σχηματισμού της καλδέρας, που διαμόρφωσαν το σημερινό τοπίο της Σαντορίνης και επηρέασαν καθοριστικά τη γεωλογική ιστορία του νοτίου Αιγαίου.
«Τα δεδομένα δείχνουν ότι πριν από περίπου 330.000 χρόνια η διάταση του φλοιού και η δραστηριότητα των ρηγμάτων επιταχύνθηκαν σημαντικά. Η περίοδος αυτή προηγήθηκε της εμφάνισης του Κολούμπου και συνέπεσε με τη μετάβαση της Σαντορίνης σε έναν νέο κύκλο μεγάλων εκρηκτικών καλδερικών εκρήξεων», αναφέρει η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ.
Η σημασία της ανακάλυψης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το συμπέρασμα ότι η Τάφρος του Κολούμπου πιθανόν να συνεχίζεται κάτω από τη βόρεια καλδέρα της Σαντορίνης, ενισχύοντας την εικόνα ενός ενιαίου τεκτονικού και ηφαιστειακού συστήματος στην περιοχή.
Η δημοσίευση αποκτά πρόσθετη σημασία ένα χρόνο μετά τη σεισμική κρίση που καταγράφηκε στις Κυκλάδες στις αρχές του 2025, όταν χιλιάδες σεισμοί σημειώθηκαν μεταξύ Σαντορίνης, Ανύδρου και Αμοργού, αναζωπυρώνοντας το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για τους μηχανισμούς που συνδέουν τη σεισμικότητα με τη μετακίνηση μάγματος στο υπέδαφος.
«Η ανακάλυψη αυτή υποδεικνύει ότι η επιτάχυνση του ρυθμού διάτασης και η συγκέντρωση της παραμόρφωσης αποτέλεσαν βασικούς παράγοντες που καθόρισαν τη θέση, την εξέλιξη και την εκρηκτικότητα της ηφαιστειακής δραστηριότητας στο Νότιο Αιγαίο κατά τα τελευταία 250.000 χρόνια», υπογραμμίζει η κα Εύη Νομικού, προσθέτοντας ότι «η κατανόηση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ τεκτονικής και ηφαιστειότητας αποτελεί θεμελιώδες βήμα για την ερμηνεία της γεωδυναμικής εξέλιξης ενός από τα σημαντικότερα ενεργά ηφαιστειακά συστήματα της Ευρώπης».