Η γεωπολιτική των «φίλων» σε έναν κόσμο σύγκρουσης

«Αγαπητέ μου φίλε», είπε ο Πούτιν στον Σι. «Παλιέ μου φίλε», είπε ο Σι στον Πούτιν. «Φίλε μου», είπε ο Τραμπ στον Σι. «Οι σχέσεις ΗΠΑ – Κίνας είναι οι πιο σημαντικές στον κόσμο», είπε ο Σι στον Τραμπ. Ηταν η γλώσσα τριών ηγετών που τους αρέσει να δείχνουν ότι έχουν χτίσει ξεχωριστή σχέση. Πέρα από τους θερμούς χαιρετισμούς, το λεγόμενο «στρατηγικό τρίγωνο» μεταξύ Ρωσίας, Κίνας και ΗΠΑ αντιμετώπισε τις τελευταίες δύο εβδομάδες μία από τις πιο σημαντικές δοκιμασίες του.  Το γεωπολιτικό τρίγωνο Κίνας – ΗΠΑ – Ρωσίας λειτουργεί ως μια ασύμμετρη δυναμική ισχύος όπου το Πεκίνο συχνά χρησιμεύει ως κεντρικός άξονας. Ενώ η Κίνα και η Ρωσία διατηρούν μια βαθιά στρατηγική συνεργασία για να αντισταθμίσουν την επιρροή των ΗΠΑ, και τα δύο έθνη επιδιώκουν να αποφύγουν την πλήρη οικονομική ρήξη με την Ουάσιγκτον. Πάντως, όπως τονίζει ο «Economist», για τον Σι Τζινπίνγκ, έναν ηγέτη που θέλει να τοποθετήσει την Κίνα στο επίκεντρο των διεθνών υποθέσεων, ήταν μια διθυραμβική εβδομάδα διπλωματίας.

Η συνάντηση ανά δύο των ηγετών στο Πεκίνο, μέσα σε λίγες ημέρες – κάτι πρωτοφανές στη σύγχρονη ιστορία της Κίνας – απετέλεσε μια κρίσιμη ένδειξη για την κατάσταση των διμερών σχέσεων. Και τα αποτελέσματα φαίνεται να δείχνουν μια ισορροπία – ούτε ο Τραμπ, ούτε ο Πούτιν πήραν ακριβώς αυτά που ήθελαν, γεγονός που ανέδειξε σε ισχυρή θέση τον Σι.

Η επίσκεψη Τραμπ, ο οποίος διανύει τη χαμηλότερη περίοδο δημοφιλίας του, κυρίως λόγω των οικονομικών επιπτώσεων που ακολούθησαν την επίθεση στο Ιράν και την ενεργειακή κρίση, απέφερε λίγες συγκεκριμένες εξελίξεις, με μικρή πρόοδο σε βασικές διαμάχες σχετικά με τις εξαγωγές τσιπ Nvidia και τους δασμούς. Για τη Μόσχα, τα διακυβεύματα ήταν υψηλότερα, καθώς ο Πούτιν έφτασε στο Πεκίνο αντιμετωπίζοντας την, ίσως, πιο δύσκολη περίοδο της μακράς διακυβέρνησής του λόγω των προβλημάτων στη ρωσική οικονομία από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Οι Ρώσοι ήλπιζαν ότι θα υπάρξει πρόοδος για τον αγωγό φυσικού αερίου Power of Siberia 2, ο οποίος θα ανακατευθύνει προς την Κίνα φυσικό αέριο από πεδία που κάποτε προμήθευαν την Ευρώπη, όμως δεν έγινε κάποια ανακοίνωση. Το Πεκίνο φαίνεται να μη βιάζεται να ολοκληρώσει τη συμφωνία, καθώς εκτός από τα ζητήματα τιμολόγησης, ορισμένοι αναλυτές πιστεύουν ότι η Κίνα θέλει να αποφύγει την υπερβολική εξάρτηση από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα. Και κάπως έτσι αναδείχθηκε ακόμα περισσότερο ότι αυτό που το Κρεμλίνο απεικονίζει ως εταιρική σχέση ίσων μετατρέπεται σε μια ολοένα και πιο ασύμμετρη σχέση.

Ο Πούτιν επεδίωξε διαβεβαιώσεις ότι οποιαδήποτε βελτίωση στους δεσμούς της Κίνας με την Ουάσιγκτον δεν θα αλλάξει το «στρατηγικό τρίγωνο» που κρατά την Κίνα και τη Ρωσία πιο κοντά από ό,τι κρατάει η μία ή η άλλη χώρα με τις ΗΠΑ, δήλωσε ο Ντένις Γουάιλντερ, πρώην αξιωματούχος των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν. Παρ’ όλ’ αυτά, οι «Financial Times» αποκάλυψαν ότι ο Σι είπε στον Τραμπ την περασμένη εβδομάδα ότι ο Πούτιν μπορεί να «μετανιώσει» για την εισβολή του στην Ουκρανία – η πρώτη φορά που ο κινέζος πρόεδρος έκανε σχετική εκτίμηση σε δυτικό ηγέτη.

Στρατηγική αντιπαλότητα

Παρά τις εκφράσεις φιλίας που κατά καιρούς έχουν ανταλλάξει οι τρεις ηγέτες μεταξύ τους, η στρατηγική αντιπαλότητα δεν είναι δυνατόν να κρυφθεί, και μάλιστα σε τόσο ρευστούς καιρούς όσο αυτοί που ζούμε. Την παραμονή της επίσκεψης, ρωσική κυβερνητική εφημερίδα δημοσίευσε δύο μεγάλες φωτογραφίες στην πρώτη σελίδα της: μία με τον μοναχικό Τραμπ να ανεβαίνει τα σκαλιά του Air Force One στο τέλος του ταξιδιού του στην Κίνα και δίπλα της μια παλιά εικόνα του Πούτιν και του Σι να περπατούν μαζί. Το οπτικό μήνυμα ήταν αδιαμφισβήτητο: Η Ρωσία και η Κίνα βρίσκονται δίπλα δίπλα στην παγκόσμια σκηνή.

Ομως αυτός δεν είναι ένας κόσμος αδελφικών σχέσεων. Είναι γεωπολιτική. Και στον κόσμο της γεωπολιτικής οι σχέσεις σπάνια βασίζονται στη «φιλία». Στη σύνοδο κορυφής Σι – Πούτιν έγινε σαφές ότι υπάρχουν όρια στη συμπάθεια. «Οι θέσεις της Ρωσίας και της Κίνας δεν είναι ίδιες. Τα συμφέροντά τους δεν συμπίπτουν πάντα», παραδέχτηκε στο κεντρικό της άρθρο η ρωσική κυβερνητική εφημερίδα που είχε  δημοσιεύσει τη φωτογραφία του Πούτιν και του Σι δίπλα δίπλα.

Μπορεί και ο πρόεδρος Τραμπ να διεκδίκησε ως στενό του φίλο τον Σι Τζινπίνγκ, αλλά δεν ξεχνάμε ότι δεν έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που η φράση «αδελφική σχέση» χρησιμοποιήθηκε σε μια άλλη σχέση υψηλού επιπέδου: αυτή τη φορά ήταν μεταξύ Πούτιν και Τραμπ, καθώς η Ρωσία και η Αμερική δεσμεύτηκαν να βελτιώσουν τις σχέσεις τους.

Μετά τη συνάντηση των δύο προέδρων στην Αλάσκα το περασμένο καλοκαίρι, ρώσοι αξιωματούχοι άρχισαν να αναφέρονται στο «πνεύμα του Ανκορατζ» και να υπονοούν ότι η Μόσχα και η Ουάσιγκτον είχαν καταλήξει σε αμοιβαία συμφωνία για το πώς να τερματίσουν τον πόλεμο στην Ουκρανία (με όρους αποδεκτούς από τη Μόσχα). Αλλά ο πόλεμος δεν τελείωσε. Και σήμερα το «πνεύμα του Ανκορατζ» αναζητείται. «Το πνεύμα του Πεκίνου υπάρχει», δήλωσε ο βοηθός του Πούτιν για την εξωτερική πολιτική, Γιούρι Ουσακόφ, στο περιθώριο της συνόδου κορυφής. «Αλλά το πνεύμα του Ανκορατζ; Δεν θυμάμαι καν αυτή τη φράση».