IV. Мандэла — не зламаўся, не пакаяўся
Я сустракаў Мандэлу паўсюль: у перадавіцах газэтаў, на плякатах ва ўнівэрсытэце, на памятных шыльдах і ў выглядзе скульптураў. Кніжкі, сувэніры, кішэнныя календарыкі — паўсюль цытаты і партрэты. Ягоная паўсюдная прысутнасьць нават раздражняе.
Дзеці майго новага афрыканскага знаёмага вучацца ў сярэдняй школе. Завязалася размова. Калі я іх спытаў, кім яны хочуць стаць, адказалі: «Такімі, як Нэльсан Мандэла». Мандэлам хочуць стаць ня толькі дзеці, але і дарослыя палітыкі, якія спрабуюць яго пераймаць у паводзінах, выступах і нават зьнешнасьці. Да яго апэлююць, як да апошняй інстанцыі. Ён як Вярхоўны суд, але без адпаведных паўнамоцтваў.
Змагар, легенда, сымбаль. Ня толькі для Паўднёвай Афрыкі, але і для ўсяго кантынэнту. Для чарнаскурых Мандэла такі ж герой, як і Марцін Лютэр Кінг. Абодва з адкрытым забралам вызвалялі сьвет ад расізму.
Хтосьці з Вас, мабыць, скажа: гэта ж культ асобы! Такое ж адчуваньне не пакідала мяне усе пяць дзён побыту. І чым жа гэты чалавек усіх падкупіў?
Нэльсан Мандэла тут, як Балівар для Вэнэсуэлы ці Марці для Кубы. Можна было б параўнаць яго зь беларускім Каліноўскім. Абодва змагаліся за Свабоду. Толькі Мандэла ў выніку стаў прэзыдэнтам, а Каліноўскі скончыў на шыбеніцы. Героі таксама бываюць розныя: героі-пераможцы і героі-пакутнікі.
11 лютага адзначалі гадавіну вызваленьня Мандэлы. З гэтае нагоды нам дазволілі паглядзець асобны аддзел музэю, прысьвечаны лідэру чарнаскурых. Тут можна пачытаць яго лісты, памацаць вопратку, у якую ён апранаўся. Дакранесься — і прыбягае знэрваваны ахоўнік: «Рукамі не чапаць!»
Ніколі не сустракаў такога трапяткога стаўленьня да жывых палітыкаў.
Засуджаны па пажыцьцёвае зьняволеньне, Мандэла правёў за кратамі 27 гадоў за сабатаж і падрыхтоўку дзяржаўнага перавароту. Ён ужо быў вядомы ва ўсёй краіне, а арышт яго праславіў яшчэ больш.
Падчас зьняволеньня быў пазбаўлены магчымасьці кантактаваць са сьветам. У першыя гады дазвалялі адпраўляць толькі тры лісты на год — жонцы. Кожны ліст клапатліва захоўваецца ў музэі, і нам прапанавалі іх пачытаць
«Яго настолькі баяліся, ажно перавялі ў камэру для белых. Каб лягчэй распазнаць, калі задумае ўцякаць», — і экскурсавод паказаў камэру, высокая заля, у якой маглі сядзець аж да 50 чалавек. Гледзячы на паўмэтровыя цагляныя муры, тры пункты аховы, не магу ўявіць, куды і як ён мог уцячы.
Мандэла — якраз той прыклад, калі маўчаньне з-за кратаў мацнейшае за лёзунгі. У падтрымку Мандэлы выступалі па абодва бакі жалезнай заслоны. Для камуністаў ён быў змагаром супраць імпэрыялістычнага прыгнёту. Для заходніх лібэралаў — абаронцам правоў чалавека. Не зламаўся, не пакаяўся. Моўчкі прайшоў праз катаваньні й зьдзекі. 27 гадоў харчаваўся рысавай ці кіяховай кашай. Выжыў. Атрымаў Нобэлеўскую прэмію.
Мой знаёмы Клейтан адмыслова прыехаў са Штатаў у 1994, каб прагаласаваць за Мандэлу. Вярнуўся ў ЗША толькі ў 2008, каб паўдзельнічаць у кампаніі Барака Абамы. Як ён сказаў, гэта справа гонару.
Увогуле, я ніколі раней не сустракаў раней такой моцнай салідарнасьці, як паміж чорнымі. Гады рабства і пакутаў навучылі: каб перамагчы, трэба быць разам. Гэтага так бракуе беларусам...