«Татар университеты»н булдыручы һәм халыкны ачлыктан коткаручы - Галимҗан Баруди
«Дарлы» - тәхәллүсе
XX гасыр башында милләтнең рухи тормышында зур үзгәреш ясаган күренекле галим, мәгърифәтче һәм җәмәгать эшлеклесе Галимҗан Галиев (Баруди) 1857 елның февраль башында Казан өязенең Кече Кавал авылында (хәзерге Биектау районы) дөньяга килә.
Баруди - Галимҗанның үз фамилиясе түгел, ә тәхәллүсе. Гарәпчәдән тәрҗемә иткәндә ул «дары» дигәнне аңлата. Чөнки бабасы Бинейәмин Галиев Казанның дары заводында сакчы булып хезмәт итә.
Әтисе Мөхәммәтҗан кечкенәрәк чагында ук Чувашлы иле авылыннан (хәзерге Биектау районы), апасының иренә булышу өчен, Казанга китә. Алар аяк киемнәре, читекләр, күн итекләре тегәләр һәм шуның белән сәүдә итәләр. Апасының ире авырып киткәннән соң, сәүдә эшләре тулаем Мөхәммәтҗан Баруди кулына күчә.
1855 елда Мөхәммәтҗан Кече Кавал авылыннан Фәхрениса Хәйбуллинага өйләнә, ә ике елдан яшь парның беренче уллары Галимҗан туа.
Уртадагы фотода – алар торган йорт
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Галимҗанга 3 яшь булганда, алар Казанга күченеп киләләр. Озакламый әтисе губернатор уздыра торган зур җыелышларга чакырыла торган, бик танылган эшмәкәр буларак үз йортларын да салдыра. Аларның йортлары – ул хәзерге Диния нәзарәте. 4 малайлары һәм бер кызлары белән - алар барысы да шушы йортта торалар.
Баруди балачагы турында болай яза: «Бабай - бик коры, таләпчан кеше, әнигә эшне бик күп бирәләр иде. Әти өйдә юк, ул сәүдә эшләре белән йөри, Оренбурга, Россиянең башка төбәкләренә бара. Минем истә бер вакыйга калган: бабай бөтенебезне өстәл артына ашарга утыртты, ә әни чаршау белән каплап куелган мич артында әкрен генә елый иде».
«Бохара — белем үзәге, әмма мин андагыдан да яхшырак мәдрәсә ачар идем»
Авылда яшәгән чакларыннан ук әнисе Галимҗанны укырга өйрәтә башлый. Казанга килеп, 5 яше тулгач, аны Апанай мәчетенең мәдрәсәсенә укырга бирәләр. 13 ел ул Сәләхетдин хәзрәт Исхаков җитәкчелегендә белем ала.
Галимҗан бик кечкенә буйлы була. «Мәдрәсәгә укырга барганда рус малайлары көтеп торалар иде дә минем арттан бик каты куалар, эләгә дә торган иде», - дип язган ул истәлекләрендә. Шулай ук ул көчле салкыннарда, Кабан күлендә бәке ясап, шул бозлы су белән тәхәрәт алып, бик каты авруларын да искә ала.
Мөхәммәтҗан әфәнде үзенең балаларының бик тә белемле булуларын тели. Ике малае – Газизҗан белән Галимҗанны бергә Бохара мәдрәсәсенә белем алырга җибәрә. Анда Галимҗан дини фәннәр белән генә чикләнмичә, дөньяви фәннәрне дә үзләштерә.
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Бохарада китапларның арзан һәм күп булуын күреп, ул һәр мөмкинлектән файдаланып, гарәп, фарсы һәм төрек телләрендә китаплар сатып ала. 7 ел Бохарада белем алганнан соң, ул Казанга әйләнеп кайта. 6 дөя яллап, капчыкларга тутырылган иң зур байлыгын - китапларын – алып кайта ул. Оренбургка кадәр дөяләрдә, аннары инде поездда кайтып җитәләр.
Казанга кайткач, Галимҗан болай дип уйлана: «Бохара - белем кайнап торган үзәк. Мин дә шуннан да яхшырак мәдрәсә ачар идем».
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
«Татар университеты»
1882 елда Галимҗан хәзрәт Иске Татар бистәсенең Таш мәчетенең икенче мулласы итеп билгеләнә.
Улына яхшы башлангыч шартлар тудырган Мөхәммәтҗан әфәнде иң мөһиме турында да кайгырта: Галимҗанга үзенең укыту йорты, тулы хокуклы хуҗа була алырлык мәдрәсә кирәклеген аңлап, 1882 елда ул «Мөхәммәдия» исемен йөрткән яңа мәдрәсә нигезли. Һәм нәкъ шунда Галимҗан Баруди педагогик эшчәнлеген башлап җибәрә. Укучылар саны арту сәбәпле, соңрак мәдрәсә киңәйтелә, өч катлы бинага әверелә, ә аның әлеге өлешендә бүгенге көндә дә укыту дәвам итә.
«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Галимҗан Баруди яңача укытырга тели. Милләтнең бүгенгесе һәм киләчәге турында уйланып, ул мөселман җәмгыятенең үсеше Европа һәм дөнья цивилизациясе казанышларына таянмыйча мөмкин түгел дигән нәтиҗәгә килә. Ул дини фәннәр белән генә чикләнүне җитәрлек дип санамыйча, уку-укыту процессына дөньяви фәннәрне дә актив рәвештә кертә. Мәдрәсәдә математика, татар теле, гарәп һәм фарсы телләре, тарих, астрономия, медицина кебек фәннәр укытыла, һәм аларны һәркайсын үз өлкәсенең белгечләре алып бара. 1891 елда җәдитчә укыту рәсми рәвештә кертелсә дә, аңа кадәр үк Галимҗан хәзрәт мәдрәсәдә яңача белем бирү принципларын гамәлгә ашыра башлый.
Мәдрәсәдә укыту катгый программа нигезендә алып барыла. Һәр фәннең үз программасы һәм методикасы була, аларны Галимҗан Баруди үзе төзи. Балаларның яшь үзенчәлекләре исәпкә алына: элеккечә төрле яшьтәге балаларны бергә утырту юкка чыгарыла, шәкертләр яшьтәшләре белән бер сыйныфта белем ала. Дәресләр, тәнәфесләр, имтиханнар өчен билгеле вакытлар куела, парталар кулланыла башлый. Мәдрәсәдә бердәм кием кертелә: ак күлмәк, жилет һәм түбәтәй.
«Мәдрәсәдә бердәм кием кертелә: ак күлмәк, жилет һәм түбәтәй»
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Мәдрәсәдә төрле елларда 300-500 шәкерт белем ала. Алар якын-тирә төбәкләрдән генә түгел, бөтен Россиядән килеп укый. Уку дәвамлылыгы 14 елны тәшкил итә. Шәкертләр гарәп, төрек, фарсы, татар, рус телләрен, математика, физика, география, психология, тарихны өйрәнә. Мәдрәсәне тәмамлаучылар урта белем генә түгел, ә билгеле бер һөнәр дә үзләштереп чыга. Шул сәбәпле кайберәүләр «Мөхәммәдия»не Европа гимназияләре белән чагыштыра, ә икенчеләре аны «татар университеты» дип атый.
«Галимҗан Баруди укыту методикаларын үзе яза»
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Белем бирү теоретик фәннәр белән генә чикләнми. Мәдрәсә каршында умарталык һәм бакча эшли, шәкертләр умартачылыкка, бакчачылыкка өйрәтелә. Шулай ук читек тегү остаханәләре була.
«Мөхәммәдия» мәдәни тормыш үзәге дә була. Биредә язучылар түгәрәге эшли, үз һөнәри театры оештырыла, аны Фатих Әмирхан җитәкли. Галимҗан Баруди еш кына күренекле галимнәрне, мәдәният, сәясәт һәм җәмәгать эшлеклеләрен лекцияләр укырга, факультатив дәресләр алып барырга чакыра. Нәкъ менә шушы мәдрәсә стеналарында татар интеллигенциясе формалаша.
«Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә белем алганнар арасында танылган революционерлар Хөсәен Ямашев, Мәхмүд Дулат-Али, Касыйм Туйбахтин, Камил Якуб; язучылар Фатих Әмирхан, Зариф Башири, Фәтхи Бурнаш, Мәҗит Гафури, Кәрим Тинчурин, Галиәсгар Камал, Нәкый Исәнбәт, Миргазиян Укмаси, Әхмәт Исхак, Гали Рәхим, Фазыл Туйкин; галимнәр һәм җәмәгать эшлеклеләре Гимад Нугайбек, Хуҗа Бәдигый, Галимҗан Шәрәф, Газиз Гобәйдуллин, Сәет Вахиди; артистлар Зәйни Солтанов, Габдрахман һәм Габдулла Камал; дипломатлар Ибраһим Әмирхан, Хикмәт Биккенин; композиторлар Солтан Габәши, Салих Сәйдәшев; рәссам Бакый Урманче һәм башкалар бар.
«Мәдрәсәдә татар революционерлары, язучылар, галимнәр, композиторлар белем алган»
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
«Галиевлар гаиләсеннән татарларны ассимилацияләштерү буенча зур эш көтеп булмас»
Актив җәмәгатьчелек һәм педагогик эшчәнлеге Галимҗан Барудины хакимият вәкилләре өчен куркыныч итеп күрсәткән, бигрәк тә ул беренче мөселман сәяси партиясе – «Иттифак аль-Муслимин»ның Үзәк комитетында эшләгәнгә күрә. Моннан тыш, мулланың реформаторлык омтылышлары мөселман консерваторлары тарафыннан чын нәфрәт белән каршы алынган.
Аны бик күп эзәрлекләгәннәр, шикаятьләр язганнар. Полиция департаменнан губернаторга язылган яшерен шикаятьләрнең берсе музейда да саклана. Анда болай дип язылган: «Галиевлар гаиләсеннән яңача һәм рус телен укыту аша татарларны ассимилацияләштерү (милләтнең үзенчәлекле сыйфатларын югалтып, башка милләттән алган гадәтләр белән алыштыру – иск. «Интертат») буенча зур эш көтеп булмас».
Нәтиҗәдә, 1908 елда Баруди энесе Салихҗан Галиев, якын дуслары Габдулла Апанаев һәм Габдулхәмит Казаков белән бергә, нигезсез аноним доносларга нигезләнеп, Вологда губернасына сөргенгә җибәрелә. Аның төп «гөнаһы» Казанда укытучылар съезын оештыру була. Вологдадан Казанга кайтып кергәннән соң да, Галимҗан хәзрәт революциягә кадәр полиция күзәтүендә кала.
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Шәхси тормышы
Бохарада укып кайткач, ул Махруй ханым Үтәмешевага (Кукмараның Мәчкәрәдә авылында яшәүче танылган промышленниклар гаиләсеннән) өйләнә. Махруй ханым да бик белемле була, төрле телләр белә. Галимҗан Баруди аны үзе дә өстәмә рәвештә укыта. Һәм ул 40-50 кыз баланы үзләренең йортларында җәдитчә укыта. Фәкыйрь булган балаларны үзе ашата, киендерә, китаплар ала. Һәм йортларындагы кайбер бүлмәләрен тулай торак рәвешендә тоталар.
Шулай ук Галимҗан Баруди кайбер белемле, тырыш шәкертләрне Төркиягә, Каһирәгә укырга җибәрергә теләвен белдерә. Әтисе үзенең акчасыннан шул балаларны берничә ел укытып тоту өчен өлеш бүлеп бирә.
1904 елны 42 яшендә Махруй ханым вафат була. Галимҗан Баруди аның вафатын бик авыр кичерә, аңа багышлап китап та яза. Берничә елдан соң ул Шакуловлар нәселеннән булган Бибигайшәгә өйләнә. Әмма Галимҗан Барудиның беренче хатыныннан да, икенчесеннән дә балалары булмый. Без аның сәбәбе яшь чагында Кабан күленнән алынган салкын су белән юынып авыравы аркасындадыр, дип уйлыйбыз.
Соңгы сулышына кадәр изге эшләр белән шөгыльләнә
1917 елда Галимҗан Баруди Үзәк Рәсәйнең һәм Себернең мөфтие итеп сайлана. Ул Казаннан Уфага күченә, чөнки мөфтият шунда урнашкан була. Үз урынында энесен калдыра, әмма озакламый мәдрәсә ябыла һәм башка оешмаларга тапшырыла.
Кабат Казанга кайтып, мәдрәсә яныннан ул күз яшьләре белән уза. Үзенең хатирәләр китабында ул болай дип язып калдыра: «Шул көннәрнең берсендә мәдрәсә каралты-курасы яныннан үттем. Эченә кермәсәм дә, тышнан хәлләре мәгълүм иде. Алдында да, каралты-курасында да солдатлар урнашкан, бакча беткән, ат-арба, такта әсбаблары урнаштырганнар. Мәдрәсәдә торучы гаскәри сәнагать бүлеге, имеш... Мәдрәсәнең түрдәге өлеше уттан байтак зарарланган, тәрәзәләре ватылган, югары катның эченә ут кергән, тәһарәтханә тәмам янган, агач заты калмаган. Мәдрәсә бу янгын әсәре җәһәте белән дә, торучылары җәһәте белән дә бик начар тәэсир бирердәй хәлгә төшкән. Өч кыштан бирле мәдрәсәнең хастаханә, гаскәрханә булып торуы бу мәдрәсә өчен бер зур афәт булды...».
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Революцион Россиядә яңалыкларны тормышка ашыру иске режимга караганда күпкә авыр була. 1920 елда, киләчәккә ышанычын югалтмыйча, Галимҗан Баруди яшь Татар Республикасы өчен үзенең иң зур байлыгын бүләк итә — 4 288 томлык шәхси китапханәсен. Бу китапханәне аның вафат булган әтисе XIX гасыр урталарында җыя башлаган булган. Соңрак ул КДУның Лобачевский исемендәге Фәнни китапханәнең Көнчыгыш фондын тәшкил итә.
Галимҗан мулла хәтта соңгы сулышына кадәр изге эшләр белән шөгыльләнүен дәвам итә. 1921 елда Идел буенда ачлык хөкем иткәндә, халыкка ярдәм итү өчен, Галимҗан Баруди бер төркем иптәшләрен Төркиягә һәм Мисырга мөселманнардан ярдәм сорарга җибәрә. Бик күп әйберләр җыеп, Уфага һәм Казанга җибәрәләр. Җыелган акчаларның бер өлеше Америкага җибәрелә, һәм аннан дә азык-төлек кайта.
Галимҗан Баруди үзе 6 декабрь көнне 1921 елны Мәскәүдә вафат була. Анда ул хөкүмәт белән Идел буенда ачлыктан интегүчеләргә ярдәм чаралары турында фикер алышырга килгән була. Соңгы юлга аны бөтен Мәскәү татарлары озата. Казанда җирләнә.
«Соңгы юлга аны бөтен Мәскәү татарлары озата»
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов