Эроннинг қудрати ва заиф томонлари минтақада қандай намоён бўлмоқда?
Эрон кўп ҳолларда Яқин Шарқ минтақасининг асосий ва таъсирли давлатларидан бири сифатида тилга олинади. Бироқ мамлакатнинг реал имкониятлари қўшни давлатлар билан солиштирилганда қанчалик кучли ёки заиф экани кўплаб омилларга боғлиқ. Янги таҳлил ва инфографик маълумотлар шуни кўрсатадики, Эрон айрим йўналишларда етакчи бўлса, бошқаларида жиддий равишда орқада қолмоқда.
Аввало, аҳоли сонига тўхталсак, Эрон бу борада минтақадаги энг йирик давлатлардан бири ҳисобланади. Мамлакатда тахминан 93 миллиондан ортиқ аҳоли истиқомат қилади ва бу кўрсаткич кўплаб қўшни давлатлардан анча юқори. Бироқ аҳоли кўплиги ҳар доим ҳам фаровонликни англатмайди. Аксинча, аҳоли жон бошига даромад кўрсаткичлари Эронда нисбатан паст бўлиб қолмоқда.
Иқтисодий жиҳатдан қаралганда, мамлакат ялпи ички маҳсулоти тахминан 356 миллиард доллар атрофида баҳоланади. Бу, албатта, катта рақам, аммо минтақадаги Саудия Арабистони ва Исроил каби иқтисодий жиҳатдан кучли давлатлар билан таққосланганда етарли эмас. Шу орқали иқтисодий ҳажм ва аҳоли фаровонлиги ўртасидаги тафовут яққол намоён бўлади.
Аҳоли жон бошига ЯИМ кўрсаткичи 4000 доллардан сал кўпроқни ташкил этади. Бу эса кичик, аммо бой давлатлар — масалан, Қатар ёки Исроил билан солиштирганда ишлаб чиқариш самарадорлиги анча паст эканини англатади. Умуман олганда, бу Яқин Шарқ учун хос ҳолат: Форс кўрфази давлатлари кичик аҳолига эга бўлса-да, юқори даромад даражаси билан ажралиб туради, йирик давлатларда эса бу кўрсаткич нисбатан паст бўлади.
Энергетика соҳасида эса Эроннинг ўрни анча мустаҳкам. Мамлакат нефт захиралари бўйича дунёда етакчилардан бири ҳисобланади. Унинг умумий заҳиралари тахминан 208 миллиард баррелга тенг, кунлик қазиб олиш ҳажми эса 4,5–4,6 миллион баррел атрофида. Бу кўрсаткичлар Эронни Саудия Арабистонидан кейинги муҳим ўйинчига айлантиради.
Шу билан бирга, халқаро санкциялар мамлакат иқтисодиётига жиддий таъсир кўрсатмоқда. Нефт экспорти ва хорижий инвестициялар чеклангани сабабли, Эрон бу соҳада ўз салоҳиятини тўлиқ намоён эта олмаяпти. Айни пайтда экспорт қилинаётган нефтнинг катта қисми Хитой бозорига йўналтирилган.
Ҳарбий салоҳиятга келсак, Эрон минтақадаги энг катта қуролли кучлардан бирига эга. Қарийб 600 мингдан зиёд ҳарбий хизматчи мамлакат хавфсизлигини таъминлашда иштирок этади. Бу кўрсаткич Саудия Арабистони армиясидан ҳам анча юқори. Бироқ ҳарбий бюджет масаласида вазият бошқача: Эрон йилига тахминан 7–8 миллиард доллар сарфлайди, бу эса рақобатчиларга нисбатан анча кам.
Исроил эса технологиялар ва замонавий қурол-яроғ соҳасида илғор давлат сифатида кўрилади. Шу боис, ҳарбий харажатлар ва инновациялар нуқтаи назаридан у Эрондан устун ҳисобланади.
Хулоса қилиб айтганда, Эрон катта аҳоли, бой ресурслар ва йирик армияга эга бўлган давлат сифатида минтақада муҳим ўрин тутади. Бироқ иқтисодий самарадорлик, аҳоли фаровонлиги ва ҳарбий сармоялар бўйича у баъзи рақибларидан ортда қолмоқда. Шунинг учун мамлакатнинг ҳақиқий қудрати айнан унинг кўлами ва имкониятлари билан чекланиб қолмай, ташқи омиллар ва ички ислоҳотларга ҳам бевосита боғлиқ бўлиб қолмоқда.