Уруш ортидан нархлар ошиши эҳтимоли кучаймоқда
Дунё глобал нотинчлик босқичига кирди. Исроил ва АҚШнинг Эронга қарши амалга оширган зарбалари ва Афғонистон ва Покистон ўртасидаги қуролли тўқнашувлар Марказий Осиё атрофида хавфли геосиёсий манзарани шакллантирмоқда. Муҳим жиҳат шундаки, ихтилофнинг бир маркази — Эрон — биздан минглаб километр узоқда бўлса-да, иккинчи ўчоқ — Афғонистон — бевосита жанубий чегараларимиз яқинида жойлашган. Шу боис бу урушлар оқибати Ўзбекистон учун назарий эмас, балки амалий аҳамият касб этади.
1. Иқтисодий босим: қиммат нефт ва инфляция хатарлари
Исроил ва Эрон ўртасидаги зиддият, аввало, жаҳон энергетика бозорига таъсир кўрсатади. Эрон ва Форс кўрфази ҳудуди глобал нефт таъминотида муҳим ўрин тутади. У ердаги ҳар қандай кескинлик жаҳон бозорида нархлар кўтарилишига олиб келади ва бу Ўзбекистон иқтисодиёти учун занжирли таъсирни келтириб чиқариши мумкин.
Нефт ва газ нархининг қимматлаши импорт қилинадиган ёқилғи-мойлаш материаллари нархи ўсишига сабаб бўлади. Бу эса қуйидаги соҳаларга таъсир қилади:
-Қишлоқ хўжалиги: дизел ёқилғиси нархи кўтарилса, экиш ва йиғим-терим харажатлари ортиб, натижада озиқ-овқат маҳсулотлари қимматлашади.
-Саноат: энергия ресурсларидан фойдаланувчи корхоналар ишлаб чиқариш харажатларини маҳсулот қийматига қўшиб юборади.
-Логистика: ташиш сарфлари ўсиши умумий бозор нархларининг кўтарилишига олиб келади. Оқибатда ташқи можаролар таъсири оддий фуқароларнинг кундалик чиқимларида акс этади.
Глобал нотинчлик шароитида инвесторлар хавфсиз активларга, хусусан, АҚШ долларига йўналиши мумкин. Бу эса миллий валюталарга босимни кучайтиради. Сўмнинг қадрсизланиши импорт маҳсулотлари — дори-дармон, техника ва ускуналар — нархининг ошишига сабаб бўлиб, инфляцияни янада тезлаштириши эҳтимол.
2. Транспорт ва транзит истиқболлари хавф остида
Сўнгги йилларда Ўзбекистон жанубий портлар орқали океанга чиқиш стратегиясини фаол илгари суриб келаётган эди. Бироқ ҳозирги геосиёсий вазият бу режаларни мураккаблаштирмоқда.
Чобаҳор порти ва трансафғон темир йўли
Эроннинг Чобаҳор порти Ўзбекистон учун жаҳон океанига чиқишнинг муҳим йўналиши сифатида баҳоланган. Аммо ҳарбий ҳаракатлар таҳдиди ва хавфсизлик масалалари мазкур лойиҳанинг амалий истиқболларини ноаниқ ҳолатга олиб келмоқда.
«Термиз — Мозори Шариф — Кобул — Пешавар» темир йўли стратегик аҳамиятга эга ташаббус сифатида кўрилган эди. Бироқ Афғонистондаги беқарорлик:
-молиявий рискларни оширади,
-халқаро инвесторлар ишончини пасайтиради,
-қурилиш ва хавфсизлик муаммоларини кучайтиради.
Натижада Жанубий Осиё портларига чиқиш режалари амалда секинлашиши мумкин.
3. Хавфсизлик ва гуманитар чақириқлар
Агар Эрон атрофидаги кескинлик иқтисодий хатарларни кучайтирса, Афғонистон ва Покистон ўртасидаги можаро бевосита минтақавий хавфсизликка таъсир кўрсатади.
-Чегара хавфсизлигини таъминлаш харажатлари ортиши мумкин.
-Радикал гуруҳлар фаоллашуви хавфи кучаяди.
-Ҳарбий ҳаракатлар янги гуманитар муаммоларни, жумладан қочқинлар оқимини келтириб чиқариши эҳтимолдан холи эмас.
Бу эса давлат бюджети ва ижтимоий инфратузилмага қўшимча юк юклаши мумкин.
Марказий Осиё икки йирик геосиёсий ўчоқ орасида қолмоқда: бир томонда — энергетик бозорлар ва глобал савдога таъсир кўрсатувчи Яқин Шарқ инқирози, иккинчи томонда — жанубий чегара яқинидаги беқарорлик.
Бундай шароитда Ўзбекистон учун устувор вазифалар қуйидагилар бўлиб қолади:
-савдо йўлларини диверсификация қилиш;
-иқтисодий барқарорликни мустаҳкамлаш;
-мувозанатли ва нейтрал ташқи сиёсат юритиш;
-хавфсизлик чораларини кучайтириш.