Трамп Гренландияни эгаллаш учун вариантлар: босим, келишув, ҳатто куч
Оқ уй матбуот котиби Кэролайн Левитт 7 январ куни АҚШ президенти Доналд Трамп маъмурияти Гренландия устидан назоратни кучайтириш (ёки умуман ўз таъсирига олиш) бўйича турли вариантларни муҳокама қилаётганини айтди. Унинг сўзларига кўра, бу масала «АҚШ миллий хавфсизлиги учун устувор» ҳисобланади ва Арктикадаги рақибларни жиловлаш нуқтаи назаридан муҳим. Энг кўп муҳокама уйғотган жиҳат — вариантлар ичида ҳарбий кучдан фойдаланиш ҳам “истисно қилинмагани”.
Reuters маълумотларига кўра, Оқ уй “диапазон” кенглигини яширмаяпти: Трамп ва унинг маслаҳатчилари орасида Гренландияни сотиб олиш ёки ҳудуд билан “эркин ассоциация”га ўхшаш форматда келишув тузиш ҳам муҳокама қилинмоқда. Бундай келишув Гренландияни расман АҚШга қўшиб юбормайди, аммо Вашингтонга стратегик иштирокни кучайтириш имконини бериши мумкин.
Шу билан бирга, бундай баҳслар фонида Гренландия томони ва Европа етакчиларининг позицияси кескин: орол “сотилмайди” деган сигналлар аввал ҳам айтилган, энди эса бир қатор давлатлар Гренландия “ўз халқиники” эканини очиқ таъкидламоқда. Таҳлилчилар эса агар куч ишлатиш сценарийси рўй берса, бу НАТО ичида катта силкиниш ва иттифоқ учун оғир инқирозга айланишини қайд этади.
Британиянинг The Times нашри ҳам айнан шу ҳолатни — реал тасдиқланган “режа”дан кўра, Арктикага геосиёсий қизиқиш ўсиб бораётганини кўрсатувчи спекулятив сценарийлар сифатида талқин қилади. Энг кескин вариант — босқин: АҚШ ҳарбий жиҳатдан бундай операцияни қила олиши мумкин, лекин масофа, қаттиқ иқлим, логистика ва, энг муҳими, иттифоқчи ҳудуди билан боғлиқ сиёсий оқибатлар бу йўлни ўта хавфли қилади.
Иккинчи, нисбатан “юмшоқроқ” сценарий — иқтисодий босим ва инвестициялар орқали мажбурлаш. Гренландиянинг иқтисодиётида Дания субсидиялари муҳим ўрин тутади, шу боис Вашингтоннинг йирик сармоялари айрим доиралар учун жозибадор кўриниши мумкин. Бироқ Копенҳаген бу мавзудаги ҳар қандай “таъсир ўтказиш” уринишларига жуда ҳассос қарайди.
Яна бир эҳтимолий вариант — “эркин ассоциация”га ўхшаш формат: расман суверенитет сақланади, аммо АҚШнинг ҳарбий-стратегик иштирокини кенгайтиришга йўл очилиши мумкин. Reuters бу вариант ички муҳокамаларда тилга олинаётганини ёзди.
Энг реал кўринаётган йўл эса — статус-квони бузмасдан, базалар, инвестициялар ва стратегик ҳамкорликни босқичма-босқич кучайтириш. Яъни “расмий харита” ўзгармайди, аммо таъсир зоналари кенгаяди. Арктикада бундай ўйинлар оддий: ким инфратузилмага пул тикиб, хавфсизликни “қоплаб” берса, ўша тарафнинг сўзи оғирроқ эшитилади.
Нега Гренландия бу қадар муҳокама марказида? Reuters ва бошқа манбалар қайд этганидек, орол Арктикада стратегик жойлашувга эга, АҚШнинг у ерда ҳарбий иштироки аллақачон мавжуд, шунингдек, юқори технология ва мудофаа саноати учун муҳим бўлиши мумкин бўлган минерал захиралари ҳақида ҳам гаплар кўп. Музликлар эриши билан ресурслар ва денгиз йўллари масаласи янада “исиб” боради — геосиёсатда ҳам, ҳақиқий маънода ҳам.
Хулоса оддий: Вашингтон “вариантлар” деганда, фақат бир йўлни эмас, босимдан тортиб келишувгача бўлган кенг спектрни кўзда тутяпти. Аммо ҳар бир қаттиқ баёнот Арктикадаги ўйинни тезлатади — ва бу ўйинда эртага кимнинг қўли кучли бўлиши, бугунги дипломатия қанчалик оқилона юритилишига боғлиқ.