ROZWAŻANIA O SZACHACH W EPOCE KOMPUTEROWEJ
Autorem artykułu jest Profesor Sławomir Strumiło, Białystok (Wikipedia)
////////////////////////////////////
Oprócz niewątpliwych zalet wpływu komputerów na szachy, do których należy znalezienie najsilniejszych ruchów oraz dogłębna analiza i ocena wariantów, coraz częściej zawodowi szachiści zaczynają dostrzegać również negatywy. Chodzi o komputerowe opracowania długich otwarć (debiutów) i ich stosowanie w grze praktycznej, co w znacznej mierze niweluje jednak twórczy potencjał zawodników. Jedynym skutecznym przeciwdziałaniem temu wydają się być tak zwane szachy losowe (random chess), gdy bezpośrednio przed grą zostaje wylosowana wyjściowa pozycja figur i prawdziwa walka się zaczyna od pierwszych ruchów.
Legendarny R. Fischer w roku 1993 zaproponował w tym celu Random Chess-960, t.j. zbiór 960 pozycji z warunkiem, że króle zawsze są ulokowane między wieżami, aby była możliwość wykonania roszady. Gwoli ścisłości należy powiedzieć, że sto lat wcześniej. w roku 1904, z inicjatywy Henry’ego Mountcastle’a został rozegrany w Londynie turniej szachów losowych, lecz bez możliwości roszady. Brało udział 16 szachistów, zwyciężył C.E.C.
Tattersall (http://ecforum.org.uk).
Jednak właśnie propozycja R. Fischer’a w dzisiejszych czasach ekspansji komputerów i AI zaczyna stopniowo zyskiwać na popularności. Może nie zbyt regularnie, ale są organizowane pod egidą FIDE mistrzostwa Świata w Random Chess-960, 13-5.02.2026 odbędą się kolejne. A w ubiegłym 2025 roku, niewątpliwie z aspiracji M. Carlsen’a, niemiecki biznesmen J. Buettner przeprowadził w 5 różnych miastach świata serię turniejów w ramach projektu „FreeStyle Chess”, faktycznie Chess-960, z bardzo hojnymi nagrodami dla zwycięzców.
Ba, nawet w Polsce w zeszłym roku we Wrocławiu podczas Festiwalu im. Anderssena odbyły się Mistrzostwa Kraju w szachach Fischera z udziałem 6 AM, w tym prezesa PTSzach. Jednak na razie popularność Random Chess-960 z różnych względów jest nie taka, na jakie one zasługują. Może ma znaczenie i to, że do wylosowania pozycji trzeba mieć pod ręką generator albo sięgnąć do internetu. Oczywiście są zegary szachowe z funkcją chess-960, np. DGT travel timer (posiadam taki). Ale to wszystko jest nieco kłopotliwe dla zwykłego amatora szachów, dlatego masowy użytkownik ustawia figury na szachownicy w sprawdzony od wieków piękny symetryczny sposób i gra. Zresztą dla amatora bez specjalnych ambicji osiągnięcia komputerowych programów nie mają istotnego znaczenia. Inaczej wygląda sprawa w przypadku graczy turniejowych, nawet nie najwyższego szczebla.
Należy zaznaczyć, że szachy Fischera mają jednak słaby punkt, który dotyczy roszady. Bardzo często roszada w nich wygląda dość sztucznie, jeśli nie powiedzieć – dziwacznie. I to prowadzi czasami do nieporozumień, nawet na poziomie topowych arcymistrzów (np. see Reykjavik, 2022). Z powodu roszady może być jeszcze więcej nieporozumień w niższych rangą turniejach oraz sporo kłopotów dla sędziów. Istotne więc znalezienie optymalnej i przyjaznej wersji Random w aspekcie przyszłości szachów. Wydaje się więc zasługiwać na uwagę następująca wersja: Random Chess-2880 z diagonalną symetrią ustawienia białych figur wobec czarnych, gdy wyobrażalna oś symetrii pionowo przechodzi przez centrum szachownicy. W szachach klasycznych i szachach Fishera Białe vs Czarne są ustawiane według symetrii lustrzanej, gdy wyobrażalna oś symetrii przechodzi poziomo przez środek szachownicy. Ustawienie z diagonalną symetrią może prowadzić do bardziej ostrej gry, ponieważ króle zawsze są ulokowane na przeciwstawnych flankach, co również uzasadnia rezygnację z tej kontrowersyjnej dla szachów losowych roszady. Przy rezygnacji z roszady odpada warunek obowiązkowego lokowania króla między wieżami. Ilość możliwych pozycji wzrasta więc do 2880 (960 jak w szachach Fischera gdy WKW, plus 960 gdy KWW, i plus 960 gdy WWK). W skrócie diagonalnie-symetryczną wersję szachów losowych można przedstawić tak: DS-Random Chess-2880, albo jeszcze krócej: DS-Chess-2880, przecież już liczba wskazuje, że jest to Random.
Warto zaznaczyć, że według silników szachowych pozycje z DS-Chess-2880 są bardziej wyrównane, niż te odpowiednie ze zbioru Fischer Chess-960, tz. że Białe maja mniejszą przewagę wobec Czarnych w związku z rozpoczynającym ruchem. Dla ilustracji możliwego przebiegu gry w DS-Chess-2880 przytaczam partię:
Czarne (Shredder-10) W H G G S K W S
Biale (Amator-46) S W K S G G H W
1.e4 Sf6 2.f3 d6 3.c3 Ge6 4.c4 b5 5.d4 Gc4 6.Gc4 bc 7.Hf1 Sg6 8.Sc2 c5 9.dc Sd7 10.Hc4 Sge5 11.He2 Sc5 12.Sf2 Hb7 13.Gc3 Wc8 14.f4 Sg6 15.g3 e5 16.f5 Gg5 17.Gd2 Gd2 18.Kd2 Se7 19.Whc1 f6 20.Ke1 g6 21.fg Wg6 22.b4 Se6 23.a3 f5 24.Kf1 Wf6 25.Kg1 Sg5 26.Se3 Wc1 27.Wc1 fe 28.Hc2 Hb6 29.Sfg4 Wf3 (0 : 1)
Jasne, że Amator-46 jest słabym graczem, ale nie o to chodzi, to tylko przykład.
Do zalet przedstawionej wersji DS-Chess-2880 chyba można zaliczyć i 3-krotnie większą liczbę pozycji w porównaniu z Chess-960. Przecież są sceptycy (wiem z internetu), którzy sądzą, że komputery szybko się uporają z debiutami dla 960 pozycji.
Owszem, komputery poradzą sobie z tym, tylko człowiek przecież tego wszystkiego nie potrafi zapamiętać i donieść do sali turniejowej. No ale na wszelki wypadek DS-Chess-2880 oferują 3 razy więcej. Z dużą satysfakcją chcę powiedzieć, że z inspiracji pana Łukasza Stasienko jego kolega informatyk Daniel Leończyk już stworzył bardzo przyjazny, w ładnej szacie graficznej generator losowych pozycji dla DS-Chess-2880: https://pol-chess.vercel.app
Pozostaje zasadnicza i trudna kwestia, czy są szanse na użytkowanie DS-Chess-2880, na ich popularyzację? Nie wiem. Może mógłby zapoczątkować ten proces próbny turniej w ramach Memoriału Zamenhofa. Przecież Ludwik Zamenhof jako wybitny innowator jak ulał pasuje do patronowania nowej wersji szachów. Niestrudzony Pan Leszek Zega od wielu lat potrafi znaleźć sponsorów Memoriału Zamenhofa. Odpowiednie nagrody chyba mogłyby skusić szachistów wysokiej kwalifikacji do gry w turnieju szachów losowych. Natomiast wyniki i wybrane partie mogłyby zostać opublikowane w czasopismach szachowych i to poszłoby w świat.
Na zakończenie jeszcze kilka zdań na temat Random Chess. Ten rodzaj szachów lubią i bardzo cenią tacy arcymistrzowie jak Carlsen, Aronian, Leko, Sindarov, Deviatkin i szereg innych. Oczywiście nie brakuje i oponentów. Przytoczę opinie zwycięzcy World Cup-2025 i uczestnika tegorocznego Turnieju Kandydatów arcymistrza Sindarova z Uzbekistanu o szachach losowych, którą on wygłosił niedawno w wywiadzie: „FreeStyle Chess to najlepsze, co my szachiści mamy. Nie żartuję. Bez teorii debiutów, bez wkuwania. Wszyscy, kto gra w turniejach szachów Fischera odczuwają prawdziwą przyjemność: zamiast 4-5-godzinnego przygotowania do partii, po prostu odpoczywasz, spisz, za 10 minut do rozpoczęcia rundy przychodzisz, widzisz wylosowaną pozycję, i grasz. Wszyscy są w jednakowych warunkach. Mam nadzieję że przyszłość należy do takiej właśnie gry szachowej” chesspro.ru./interview/sindarov ).
////////////////////////////////////
Autor publikacji prosi, aby wszelkie uwagi i propozycje kierować na adresy: sstrum@uwb.edu.pl lub murtss@wp.pl