Η κριτική της κριτικής και το δόγμα της υποτέλειας
Το ντοκιμαντέρ του Αλέξη Παπαχελά για την τρομοκρατική οργάνωση «17 Νοέμβρη» που προβλήθηκε στον ΣΚΑΙ προκάλεσε αρνητικά σχόλια από την Αριστερά η οποία, καθώς θεωρεί την «επαναστατική» τρομοκρατία μέρος της ηρωικής της ιστορίας, απαιτεί σεβασμό και βαθυστόχαστες πολιτικές αναλύσεις έναντι του φαινομένου. Στον αριστερό χώρο φαίνεται να πιστεύουν ότι οι δημοσιογραφικές καταγραφές του κ. Παπαχελά χαρακτηρίζονται από μονομέρεια, αποπολιτικοποίηση και εξυπηρέτηση του αντιαριστερού αφηγήματος. Αυτό που ενοχλεί σ’ αυτό το πρόσφατο ντοκιμαντέρ των 6 επεισοδίων αλλά και στα παλιότερα που έχει παρουσιάσει ο γνωστός δημοσιογράφος είναι ότι η 17Ν αντιμετωπίζεται ως εγκληματική συμμορία ή ως αστυνομικό μυστήριο αποκομμένο από το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής: δηλαδή από τη λαϊκή εκδίκηση για την επταετή δικτατορία, από τον δικαιολογημένο αντιαμερικανισμό (εφόσον η χούντα και η τουρκική εισβολή στην Κύπρο ήσαν έργα της CIA) κι από την εύλογη συνέχιση του εμφυλίου πολέμου με άλλα μέσα.
Σύμφωνα με αυτή την οπτική, ο Αλέξης Παπαχελάς εστιάζει στην επιχειρησιακή πλευρά και στην ψυχολογία των μελών της οργάνωσης, αγνοώντας τις πολιτικές θέσεις που συνόδευαν τις προκηρύξεις τους, οι οποίες έβρισκαν απήχηση στην ελληνική κοινωνία επί τριάντα χρόνια. Αλλά, αν και πράγματι, η τρομοκρατία έβρισκε απήχηση – πολλοί Ελληνες ήσαν παραδομένοι στην αριστερή μυθολογία και οι εφημερίδες που επέλεγε η 17Ν πουλούσαν φύλλα διαδίδοντας το αφήγημα της 17Ν – ο σκοπός ενός ντοκιμαντέρ για τη γέννηση, την πορεία και το τέλος μιας τρομοκρατικής οργάνωσης δεν είναι η ανατομία της συλλογικής ψυχοπάθειας· αυτό θα μπορούσε να γίνει θέμα πολλών σειρών τηλεοπτικών επεισοδίων με αφορμή πλείστα ζητήματα της ιστορίας μας.
Αριστερά και βία
Πολλοί από την επονομαζόμενη ριζοσπαστική Αριστερά θωπεύουν τους τρομοκράτες ως «ένοπλους συντρόφους» με αγνές προθέσεις αλλά πιθανώς με άπιαστα όνειρα και αναποτελεσματικά μέσα. Εντούτοις, αντιδρούν όταν οι πολιτικοί τους αντίπαλοι τούς κατηγορούν για τη βία που είχε πάντοτε έντονη παρουσία στην πολιτική της Αριστεράς. Ομως, το ότι η Αριστερά δεν έχει λύσει το πρόβλημα της βίας είναι θέμα της ιδεολογίας της· δεν αφορά τους δημοσιογράφους που καταγράφουν τις πράξεις της.
Ετσι, το ντοκιμαντέρ, ως όφειλε, αφηγείται το θρίλερ στο οποίο μάς υπέβαλαν οι φονιάδες της 17ης Νοέμβρη σε συνεργασία, έμμεση ή άμεση, με πολλά στελέχη της επίσημης πολιτικής και του εγχώριου κατεστημένου. Και, παρά τους υπαινιγμούς ότι ο κ. Παπαχελάς αφαιρεί την πολιτική ευθύνη από το κράτος και την κοινωνία της εποχής, αντιθέτως καταδεικνύει σαφώς την ανικανότητα, την απροθυμία, τη δειλία, την ανοργανωσιά όλων των αντιτρομοκρατικών φορέων, από την ελληνική αστυνομία μέχρι τις διεθνείς υπηρεσίες πληροφοριών.
Οι ξένες δυνάμεις
Στα επεισόδια 4 και 5, όπου αναλύεται η συνεργασία με τη Scotland Yard και τη CIA, ακούστηκε αριστερή κριτική περί εξιδανίκευσης των ξένων υπηρεσιών. Η Αριστερά πιστεύει ότι στις υπηρεσίες ασφαλείας των ΗΠΑ και της Ευρώπης συνωστίζονται εγκληματίες· οι περιβόητοι «φονιάδες των λαών»: όμως, αυτό δεν ισχύει με τον τρόπο που το φαντάζεται η Αριστερά· αντιθέτως, οι περισσότεροι από αυτούς δεν είναι τυχαία άτομα. Αν και το ντοκιμαντέρ παρουσιάζει τους βρετανούς και αμερικανούς πράκτορες, συχνά πελαγωμένους, να αγανακτούν επί δεκαετίες για την αδράνεια των ελληνικών αρχών και στη συνέχεια να τις ξελασπώνουν, τους δείχνει επίσης να παραδέχονται τη δική τους ανεπάρκεια. Αλλά βεβαίως δεν παύουν να είναι «ξένοι»: για την Αριστερά, αυτό αποτελεί συνέχεια του δόγματος της υποτέλειας· η παρουσία τους στην Ελλάδα ήταν μέρος του προβλήματος το οποίο επικαλείτο η 17Ν.
Στην Ελλάδα, όποτε μας συμφέρει είμαστε εθνικιστές και εσωστρεφείς – όποτε δεν μας συμφέρει, γινόμαστε διεθνιστές και, παρεμπιπτόντως, ζητάμε βοήθεια και χρηματοδότηση από «ξένους». Ετσι, ακούστηκαν διαμαρτυρίες ότι το ντοκιμαντέρ δίνει βήμα σε πράκτορες των μυστικών υπηρεσιών και σε στελέχη της Αντιτρομοκρατικής, αλλά όχι επαρκώς στον Δημήτρη Κουφοντίνα, τον οποίον έχουμε ακούσει να λέει τα ίδια πολλές φορές. Στην πραγματικότητα, αυτό που ενοχλεί την Αριστερά είναι η παρουσίαση της εξάρθρωσης της οργάνωσης ως θρίαμβο του κράτους δικαίου· κατά τη γνώμη της, οι παρανομίες και οι πιέσεις που ασκήθηκαν από ξένες δυνάμεις κατά τη διάρκεια των ερευνών είναι σοβαρότερα εγκλήματα από την ίδια την τρομοκρατία.
Η διπλή κριτική
Η απόφαση να δοθεί λόγος στον Δημήτρη Κουφοντίνα που οδήγησε στη σωστή, νομίζω, ανεξαρτητοποίηση της τηλεοπτικής παραγωγής από κρατικές χρηματοδοτικές πηγές, προκάλεσε διπλή κριτική: από τη μία, μερικοί αριστεροί σχολιαστές θεώρησαν ότι ο κ. Παπαχελάς χρησιμοποίησε τον Κουφοντίνα σαν σκιάχτρο και ο αρχιτρομοκράτης δεν έχει μετανοήσει για τίποτα και θεωρεί τον εαυτό του «αριστερό επαναστάτη», θύμα της κρατικής βίας· από την άλλη, η συνέντευξη θεωρήθηκε «δημοσιογραφικό lifestyle» με τον Κουφοντίνα «σκοτεινό πρωταγωνιστή» χωρίς ουσιαστική αντιπαράθεση των ιδεών του με την πραγματικότητα της δημοκρατίας. Τουτέστιν, το ντοκιμαντέρ θα έπρεπε να ανοίξει διάλογο με τον Κουφοντίνα.
Επιπροσθέτως, αναφέρονται συχνά τα θύματα και οι οικογένειές τους, η αριστερή κριτική επισημαίνει ότι ο κ. Παπαχελάς παραβλέπει τη βία του κράτους και τη δράση προσώπων που στοχοποιήθηκαν από τη 17Ν επειδή είχαν παίξει εγκληματικό ρόλο στην πολιτική ζωή (π.χ. στελέχη της χούντας ή πρόσωπα συνδεδεμένα με σκάνδαλα). Τέλος, σχολιάστηκε ο χρόνος προβολής ή επανάληψης τέτοιων παραγωγών: η Αριστερά φρονεί ότι τέτοια ντοκιμαντέρ λειτουργούν ως εργαλεία πειθούς σε περιόδους όπου η κυβέρνηση θέλει να περάσει αυστηρότερους νόμους (π.χ. περί διαδηλώσεων, πανεπιστημιακής αστυνομίας), υπενθυμίζοντας στο κοινό το φάντασμα της τρομοκρατίας και δικαιολογώντας την επερχόμενη καταστολή.
Αν και πολλές ευρωπαϊκές χώρες πέρασαν στη διάρκεια του 20ού αιώνα (και παλιότερα φυσικά) από περιόδους θάμβους έναντι της «πολιτικής» βίας, η χώρα μας ακόμα και στον 21ο αιώνα αντιμετωπίζει τη βία με επιείκεια, με κατανόηση και αναφορές-τσιτάτα στα ιερά κείμενα του παρελθόντος: Μαρξ, Ζορζ Σορέλ, Φραντς Φανόν – η Αριστερά, η δήθεν «προοδευτική» παράταξη, είναι φορέας αναχρονισμών.