Στενό του Ορμούζ: Ένα «διόδιο» που μπορεί να αλλάξει τους κανόνες του παγκόσμιου εμπορίου

Η προοπτική επιβολής ενός μόνιμου «διοδίου» από το Ιράν στα πλοία που διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη γεωπολιτική ένταση. Αντιθέτως, αγγίζει τον πυρήνα του τρόπου λειτουργίας του παγκόσμιου εμπορίου και δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο που θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει πλήρως τη διεθνή ναυτιλία και τις ενεργειακές ροές.

Το σενάριο που εξετάζεται περιλαμβάνει την επιβολή τέλους έως και ενός δολαρίου ανά βαρέλι πετρελαίου, αλλά και χρεώσεις που μπορεί να φτάνουν τα δύο εκατομμύρια δολάρια ανά πλοίο. Αν αναλογιστεί κανείς ότι από το Στενό του Ορμούζ διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου, γίνεται σαφές ότι το οικονομικό αποτύπωμα ενός τέτοιου μέτρου θα είναι τεράστιο – όχι τόσο σε άμεσο κόστος, όσο σε γεωπολιτικό ρίσκο.

Σε αντίθεση με διώρυγες όπως του Σουέζ ή του Παναμά, όπου τα τέλη διέλευσης θεωρούνται ανταποδοτικά για τη χρήση μιας τεχνητής υποδομής, το Ορμούζ αποτελεί φυσικό θαλάσσιο πέρασμα, το οποίο, βάσει του διεθνούς δικαίου, πρέπει να παραμένει ανοιχτό για ελεύθερη ναυσιπλοΐα. Η επιβολή τέλους σε μια τέτοια δίοδο δεν μπορεί εύκολα να δικαιολογηθεί ούτε οικονομικά ούτε θεσμικά, γεγονός που εντείνει τις ανησυχίες.

Οι αναλυτές εκτιμούν ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι το ίδιο το κόστος, αλλά η θεσμική και πολιτική διάσταση. Η επιβολή ενός τέτοιου «φόρου» θα ισοδυναμούσε με έμμεση αναγνώριση ελέγχου του Ιράν πάνω σε μια από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του κόσμου. Αυτό θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο και για άλλες χώρες να επιχειρήσουν κάτι αντίστοιχο, μετατρέποντας κρίσιμα θαλάσσια περάσματα σε πηγές εσόδων και γεωπολιτικής επιρροής.

Από καθαρά οικονομική σκοπιά, οι επιπτώσεις ίσως αποδειχθούν πιο περιορισμένες από όσο θα περίμενε κανείς. Με βάση αναλύσεις, η αύξηση της τιμής του πετρελαίου θα ήταν συγκρατημένη, καθώς το μεγαλύτερο βάρος του κόστους θα απορροφηθεί από τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες του Κόλπου. Ωστόσο, η πραγματική «ζημιά» εντοπίζεται αλλού: στην ενίσχυση της γεωπολιτικής αβεβαιότητας και στη δημιουργία ενός μόνιμου risk premium στις αγορές ενέργειας.

Η κρίσιμη διαφορά με το Σουέζ και τον Παναμά δεν είναι μόνο τεχνική, αλλά βαθιά θεσμική. Εκεί, οι χρεώσεις διέλευσης βασίζονται σε διεθνώς αναγνωρισμένα πλαίσια, με διαφάνεια και προβλεψιμότητα. Στο Ορμούζ, αντίθετα, ένα μονομερές τέλος θα στερείται τέτοιων εγγυήσεων, δημιουργώντας ένα περιβάλλον αβεβαιότητας για ναυτιλιακές εταιρείες, ασφαλιστές και επενδυτές.

Την ίδια στιγμή, το δίλημμα για τη διεθνή κοινότητα είναι εξαιρετικά σύνθετο. Από τη μία πλευρά, η πληρωμή ενός τέτοιου τέλους μπορεί να θεωρηθεί μορφή υποχώρησης ή ακόμη και «νομιμοποίησης» πιέσεων. Από την άλλη, η απουσία συμφωνίας ενδέχεται να οδηγήσει σε διακοπή της ροής πετρελαίου, με πολύ πιο σοβαρές συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι το Στενό του Ορμούζ δεν θα επιστρέψει εύκολα στο προηγούμενο status quo. Η συζήτηση για την επιβολή διοδίων δεν αφορά μόνο μια συγκυριακή κρίση, αλλά σηματοδοτεί μια πιθανή μετάβαση σε μια νέα εποχή, όπου οι στρατηγικές θαλάσσιες οδοί δεν θα θεωρούνται πλέον «ουδέτερες», αλλά πεδία οικονομικής εκμετάλλευσης και γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Και σε έναν κόσμο όπου η ενέργεια, το εμπόριο και η ασφάλεια είναι πιο αλληλένδετα από ποτέ, μια τέτοια εξέλιξη μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο καθοριστική από όσο δείχνουν οι αριθμοί.