Παραδόσεις και έθιμα του Πάσχα σε Δωδεκάνησα και Κυκλάδες

Με παραδοσιακά έθιμα που χάνονται στα βάθη των αιώνων, οι Δωδεκανήσιοι και οι Κυκλαδίτες γιορτάζουν και φέτος το Πάσχα. Από νησί σε νησί, τα έθιμα διαφέρουν, με πολλά να θεωρούνται μοναδικά στην Ελλάδα και να τηρούνται με ευλάβεια από γενιά σε γενιά.

Στα περισσότερα νησιά της Δωδεκανήσου και των Κυκλάδων, το πασχαλινό τραπέζι δεν περιλαμβάνει τον παραδοσιακό οβελία στη σούβλα, αλλά αρνί ή κατσίκι στο φούρνο, γεμιστό με ρύζι και μυρωδικά. Στη Ρόδο, το φαγητό αυτό ονομάζεται καππαμάς και μαγειρεύεται τη Λαμπρή Δευτέρα, ενώ σε άλλα νησιά είναι γνωστό ως Λαμπριώτης.

Η Παναγιά Σκιαδενή και το οδοιπορικό της στη Ρόδο

Ξεχωριστό ενδιαφέρον έχει το τελετουργικό της μεταφοράς της εικόνας της Παναγιάς Σκιαδενής από τη Ρόδο στη Χάλκη και σε 12 χωριά της Κεντρικής και Νότιας Ρόδου. Σύμφωνα με τον Γιάννη Ηρακλείδη, κάτοικο της περιοχής, πρόκειται για ένα έθιμο που χάνεται στους αιώνες και εκτιμάται ότι ξεκίνησε από τη Βυζαντινή εποχή.

Η εικόνα μεταφέρεται από τους πιστούς μέσα από αγρούς και μονοπάτια, περνώντας από χωριά όπως ο Μονόλιθος, τα Σιάννα, η Κρητηνία, η Έμπωνα, η Αρνίθα και η Απολακκιά. Το έθιμο κορυφώνεται στη Μονή Σκιάδι, όπου η εικόνα επιστρέφει μετά από εβδομάδες περιοδείας, συνοδευόμενη από προσευχές, λιτανείες και παρακλήσεις σε κάθε χωριό.

Ιδιαίτερη στιγμή αποτελεί η στάση στην Κατταβιά, όπου η εικόνα περνά και από το νεκροταφείο του χωριού, ευλογώντας τους τάφους, ενώ ακολουθεί πανηγύρι στο μοναστήρι της «Αροσαλής». Εκεί αναβιώνει το έθιμο της κούπας, όπου οι κάτοικοι τραγουδούν για τους ξενιτεμένους, ρίχνοντας χρήματα στο δοχείο.

Το Πάσχα στα χωριά της Ρόδου

Στο Ασκληπιό της Ρόδου, σύμφωνα με τον εκπαιδευτικό Δημήτρη Ζαννεττούλη, οι νέοι «τιμωρούν» όσους δεν πάνε στην Ανάσταση, περιφέροντάς τους ανάποδα πάνω σε γαϊδουράκι, μέσα σε ατμόσφαιρα αστεϊσμού. Στην ίδια εκκλησία συναντά κανείς τα λεγόμενα «ιδιόκτητα θρονιά», που κληροδοτούνται από πατέρα σε γιο και χρησιμοποιούνται αποκλειστικά από την οικογένεια που τα κατέχει.

Πασχαλινά έθιμα στα νησιά του Αιγαίου

Στην Κάλυμνο, η Ανάσταση είναι κυριολεκτικά εκρηκτική, καθώς πυροδοτούνται αυτοσχέδιοι δυναμίτες στα υψώματα του νησιού. Στην Πάτμο, επίκεντρο αποτελεί η τελετή του Νιπτήρα τη Μεγάλη Πέμπτη, όπου ο ηγούμενος της Μονής πλένει τα πόδια 12 μοναχών, αναπαριστώντας τον Μυστικό Δείπνο.

Στη Σύμη, οι εκρήξεις και οι φωτοβολίδες φωτίζουν τον ουρανό της Μεγάλης Εβδομάδας, ενώ οι πιστοί προσκυνούν διαδοχικά τους επτά Επιταφίους του νησιού. Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλεί η Ανάσταση στο μοναστήρι του Πανορμίτη, όπου πολλοί φτάνουν πεζή, διανύοντας χιλιόμετρα.

Η Αστυπάλαια τιμά το Πάσχα με γαλακτοκομικά εδέσματα, όπως τα γαλακτοκούλουρα και τα κιτρινοκούλουρα, ενώ σε όλα τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου παρασκευάζονται νηστίσιμα γιαπράκια τη Μεγάλη Εβδομάδα.

Από τη Χάλκη έως την Κάρπαθο και την Κω

Στη Χάλκη ξεχωρίζει το έθιμο των ξυπνητάδων, όπου οι νέοι περνούν από τα σπίτια για να ξυπνήσουν τους κατοίκους για την εκκλησία. Παράλληλα, διατηρείται το παραδοσιακό ψήσιμο του γεμιστού αρνιού σε σφραγισμένους φούρνους γειτονιάς.

Στην Κάρπαθο, οι κάτοικοι του Ολύμπου φορούν πένθιμες στολές τη Μεγάλη Εβδομάδα και γιορτάζουν με λαμπρότητα τη Λαμπρή Τρίτη, ενώ στην Κω τα παιδιά κατασκευάζουν μικρά εκρηκτικά με παλαιά κλειδιά, για να σημάνουν την Ανάσταση.

Πασχαλινά έθιμα στις Κυκλάδες

Στη Σύρο, Ορθόδοξοι και Καθολικοί γιορτάζουν μαζί το Πάσχα, με κορύφωση τη συνάντηση των Επιταφίων στην πλατεία Μιαούλη. Στη Νάξο, τη Δευτέρα του Πάσχα αναβιώνει η Κούνια, όπου οι νέοι κουνάνε τα κορίτσια απαγγέλλοντας στίχους, ενώ διατηρείται και η παράδοση των Λαζαράκων.

Στη Φολέγανδρο, οι κάτοικοι ασβεστώνουν τα σοκάκια για να υποδεχθούν την εικόνα της Παναγίας, που περιφέρεται σε όλο το νησί τρεις ημέρες μετά την Ανάσταση. Στη Δονούσα, οι νοικοκυρές ψήνουν το γεμιστό κατσίκι σε πήλινα ταψιά και τηρούν το έθιμο του πασκιάτικου για τις οικογένειες που έχουν πένθος.

Τέλος, στα Κουφονήσια, η περιφορά του Επιταφίου γίνεται σε κατανυκτική ατμόσφαιρα, με τους κατοίκους να κρατούν αναμμένα κεριά και φαναράκια, ολοκληρώνοντας έτσι το πασχαλινό σκηνικό των νησιών του Αιγαίου με σεβασμό και πίστη στην παράδοση.