Το Πάσχα στην Ελλάδα: Έθιμα, σύμβολα και το μήνυμα της αναγέννησης στη λαϊκή παράδοση

Το Πάσχα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθοδοξίας και κάθε τόπος στην Ελλάδα το τιμά με ξεχωριστό τρόπο. Τα πασχαλινά έθιμα, μέσα από τις τελετουργίες, τις συμβολικές πράξεις και τις χριστιανικές δοξασίες, συνθέτουν ένα πολύχρωμο μωσαϊκό που αποτυπώνει την ταυτότητα και την ιστορία του ελληνικού λαού. Η Δρ Αικατερίνη Πολυμέρου – Καμηλάκη, ομότιμη ερευνήτρια και πρώην διευθύντρια του Κέντρου Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, μιλώντας στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, περιγράφει τη σημασία αυτών των εθίμων στη διατήρηση της πολιτισμικής συνέχειας κάθε τόπου.

Η εθιμολογία του Πάσχα

Για την Ορθοδοξία, η περίοδος του Πάσχα αρχίζει με τη Σαρακοστή, μια μακρά φάση σωματικής και πνευματικής προετοιμασίας για το νέο ξεκίνημα που φέρνει η Ανάσταση. Το «Πάσχα το καινόν» και η «πανήγυρις πανηγύρεων», όπως αναφέρουν οι ύμνοι, είναι για τον ελληνικό λαό ημέρα χαράς, καθώς και η φύση βρίσκεται στην πιο όμορφη στιγμή της.

Προχριστιανικά έθιμα με εξαγνιστικό και αποτρεπτικό χαρακτήρα εντάχθηκαν στη χριστιανική λατρεία. Οι αναπαραστάσεις θανάτου και ανάστασης, όπως ο Ζαφείρης στην Ήπειρο ή οι κήποι του Άδωνη, οι τελετουργικοί χοροί, οι κούνιες και η χρήση των κόκκινων αβγών, εκφράζουν την ανθρώπινη ανάγκη να συμβάλει στη φυσική αναγέννηση και την καλή σοδειά.

Το Πάσχα, στην καρδιά της άνοιξης, συμβολίζει την αναγέννηση της ζωής. Η αντίθεση ανάμεσα στη φθορά του ανθρώπου και την ανανέωση της φύσης υπήρξε διαχρονικό θέμα στη λαϊκή παράδοση, από τους μύθους του Άδωνη και της Περσεφόνης έως τον αναστάντα Χριστό και τα ανοιξιάτικα δρώμενα των ελληνικών χωριών.

Η Μεγάλη Εβδομάδα και τα έθιμα

Η Μεγάλη Εβδομάδα είναι περίοδος πνευματικής και υλικής προετοιμασίας. Οι γυναίκες παρακολουθούν τις ακολουθίες, νηστεύουν και ετοιμάζουν το σπίτι και το τραπέζι της Λαμπρής.

Τη Μεγάλη Πέμπτη, γνωστή και ως Κοκκινοπέφτη, βάφονται τα αβγά. Το πρώτο τοποθετείται στο εικονοστάσι, ενώ τα «ευαγγελισμένα» αβγά θεωρούνται ευλογημένα και χρησιμοποιούνται για ευφορία και προστασία. Σύμφωνα με παράδοση, τα αβγά βάφονται κόκκινα για το αίμα του Χριστού και για την αποτροπή του κακού.

Το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης οι γυναίκες ξενυχτούν τον Εσταυρωμένο και στολίζουν τον Επιτάφιο, ψάλλοντας το μοιρολόγι της Παναγίας, που σε ορισμένα μέρη τραγουδιέται και από παιδιά ως αγερμός.

Την Μεγάλη Παρασκευή επικρατεί πένθος. Οι πιστοί νηστεύουν, δεν εργάζονται και συμμετέχουν στην περιφορά του Επιταφίου. Σε πολλές περιοχές, όπως η Κρήτη και η Λέσβος, καίγονται ομοιώματα του Ιούδα, ενώ αλλού οι φωτιές έχουν εξαγνιστικό χαρακτήρα, θυμίζοντας αρχαία έθιμα όπως οι «κήποι του Άδωνη».

Το Μεγάλο Σάββατο και η Ανάσταση

Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου οι ναοί στολίζονται με δάφνες και οι πιστοί προετοιμάζονται για την Ανάσταση. Με το «Ανάστα ο Θεός», οι καμπάνες χτυπούν και οι πιστοί κάνουν θόρυβο για να διώξουν τον θάνατο. Το βράδυ, με το «Χριστός Ανέστη», τσουγκρίζουν αβγά και γιορτάζουν με χαρά. Στην Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο ρίχνουν πήλινα σκεύη από τα μπαλκόνια, ενώ στην Κορώνη σπάνε τσουκάλια και χτυπούν καμπάνες.

Το πασχαλινό τραπέζι περιλαμβάνει αρνί στη σούβλα ή στο φούρνο και συμβολίζει τη χαρά της Ανάστασης. Κατά τη Δεύτερη Ανάσταση, γνωστή και ως Αγάπη, τελούνται χοροί και αγωνίσματα, ενώ σε ορισμένες περιοχές οι πιστοί επισκέπτονται τα νεκροταφεία αφήνοντας κόκκινα αβγά στους τάφους.

Το φως της Ανάστασης και οι λαμπάδες

Το φως αποτελεί διαχρονικό σύμβολο καθαρμού και ελπίδας. Οι φωτιές, οι λαμπάδες και τα κεριά της Μεγάλης Εβδομάδας έχουν εξαγνιστικό και προστατευτικό χαρακτήρα. Οι λαμπάδες της Ανάστασης, δώρο του νονού ή του αρραβωνιαστικού, είναι λευκές και στολισμένες, ενώ σήμερα έχουν εξελιχθεί και σε εμπορικό είδος χωρίς να χάνουν τον συμβολισμό τους.

Όταν ο ιερέας λέει το «Δεύτε λάβετε φως», οι πιστοί σπεύδουν να ανάψουν τις λαμπάδες τους. Με το φως αυτό σταυρώνουν το ανώφλι του σπιτιού για καλοτυχία και ανάβουν το καντήλι του εικονοστασίου, πιστεύοντας ότι προέρχεται από τον Άγιο Τάφο και έχει θαυματουργή δύναμη.

Η γιορτή του Αγίου Γεωργίου

Στενά συνδεδεμένη με το Πάσχα είναι η γιορτή του Αγίου Γεωργίου, προστάτη των αγροτών και των ποιμένων. Ο Άγιος θεωρείται δρακοντοκτόνος και φύλακας των νερών, ενώ η ημέρα του συνοδεύεται από πανηγύρια, αγώνες και χορούς σε όλη την Ελλάδα. Στην Αράχοβα και το Νέο Σούλι Σερρών τελείται αναπαράσταση της δρακοντοκτονίας.

Κατά το λεγόμενο Ασπροβδόμαδο συνεχίζονται οι εορτασμοί με χορούς, λιτανείες και πανηγύρια, όπως ο χορός της Τράτας στα Μέγαρα και ο χορός του κυρ-Βοριά στην Κάρυστο. Οι γιορτές αυτές συνδέονται με την αναγέννηση της φύσης και την ευφορία της άνοιξης.

Επιλογή βιβλιογραφίας

Δημ. Σ. Λουκάτου, Πασχαλινά και της Άνοιξης, Αθήνα 1980.

Δημ. Σ. Λουκάτου, Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Άνοιξης, Αθήνα 1985.

Γ. Α. Μέγα, Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας, Αθήναι 1975.

Γ. Α. Μέγα, Ελληνικαί εορταί και έθιμα λαϊκής λατρείας, Αθήναι 1957.