Σκάνδαλα, αδιέξοδα και πολιτική ευθύνη
Οι παρακάτω καταστάσεις και «φαινόμενα» μπορούν να ιδωθούν ως δομικές αποτυχίες του κράτους ή ως «σκάνδαλα». Η ιεράρχηση της θεσμικής σημασίας τους δεν είναι απόλυτη, επειδή εξαρτάται από τις ιδεολογικές αγκυλώσεις και από τις πηγές ενημέρωσης του καθενός· η πραγματικότητα όμως, αν κάποιος «συλλογάται καλά» όπως το εννοούσε ο Φεραίος, τα βάζει σε μια σειρά που «εξορθολογίζει» την πολιτική αγανάκτησή μας. Η περίοδος προσφέρεται για περισυλλογή, οπότε προτείνω, εκτός από την αγάπη για τον αδύναμο πλησίον, να περιλάβει τις αξίες που μας εξοργίζουν για τα αδιέξοδά μας. Ας παραμείνουμε ψύχραιμοι.
Ως σκάνδαλο θα ορίζαμε την παραβίαση του Συντάγματος και κάποιου νόμου, δηλαδή την κατάχρηση εξουσίας ή την απόπειρα εκτροπής και χειραγώγησης των θεσμών. Δεν συζητάμε για κακή πολιτική, αλλά για θεσμική εκτροπή με πρόθεση και ως εκ τούτου «ευθύνη». Κάποιος έχει πολιτική ευθύνη για αυτό που έγινε, αλλά δεν αποδεικνύεται ότι διέπραξε παρανομία· σημειώνεται απλώς «αποτυχία πολιτικής» χωρίς τεκμήρια παράβασης.
Η διαχείριση της πανδημίας COVID-19 και οι δημόσιες συμβάσεις της περιόδου της 2020-2021 περιλαμβάνουν τον εμβολιασμό που σχετίστηκε με περιορισμό των πολιτικών και εργασιακών δικαιωμάτων και τη λίστα Πέτσα, η οποία αφορά στη χρηματοδότηση εκατοντάδων μικρομεσαίων επιχειρήσεων με δεκάδες εκατομμύρια ευρώ το 2020 από την ελληνική κυβέρνηση για την καμπάνια «Μένουμε Σπίτι» με απευθείας αναθέσεις. Το θέμα αφορούσε στη διαφάνεια των κριτηρίων και στις σχέσεις κυβέρνησης – ΜΜΕ· συστάθηκε εξεταστική επιτροπή που έπρεπε να εστιάζει στη διαφάνεια του δημόσιου χρήματος και στα όρια της εκτελεστικής εξουσίας.
Είχαμε ανάγλυφη οριακή περίπτωση πολιτικής ευθύνης και σκανδάλου, διότι φαίνεται μεροληψία, που είναι θεσμικό ζήτημα, το οποίο υπογράμμιζε βαριά πολιτική ευθύνη με… σκιές. Στη διαφθορά που διαφαίνεται στις συμβάσεις δημόσιων έργων θα προσθέσουμε τις ενεργειακές κρίσεις και τις επιδοτήσεις, που θεσμικά αφορούν στη διαφάνεια, αλλά εσφαλμένα θεωρούμε ότι δεν απασχολούν πάντα τον πυρήνα της δημοκρατίας. Το κραυγαλέο σκάνδαλο των αγροτικών επιδοτήσεων ήρθε να καταποντίσει τα υπολείμματα περηφάνιας των πολιτών για τη χώρα τους· σάμπως να μην ήταν επαρκής η αίσθηση μειοδοσίας και ενδοτισμού τα τελευταία χρόνια με τη γείτονα Τουρκία, η οποία μετριάστηκε με τη συμμετοχή της φρεγάτας «Κίμων» στην εθνική άμυνα.
Κορυφαίο θεσμικά σκάνδαλο με την έναρξη του μητσοτακικού μάνατζμεντ αποτέλεσαν οι υποκλοπές και οι παρακολουθήσεις πολιτικών, δημοσιογράφων και άλλων παραγόντων μέσω ΕΥΠ. Το θέμα αφορούσε στο λογισμικό Predator και χαρακτηρίζεται κορυφαίο επειδή θίγει ευθέως τη διάκριση των εξουσιών, τον πολιτικό ανταγωνισμό και το απόρρητο των επικοινωνιών, δηλαδή τη λειτουργία του πολιτεύματος. Ποια ήταν η θέση της συνταγματικά κατοχυρωμένης Ανεξάρτητης Αρχής (ΑΔΑΕ) που προστατεύει το απόρρητο της αλληλογραφίας και της ελεύθερης επικοινωνίας;
Το εθνικό δυστύχημα στα Τέμπη το 2023 συνιστά κεντρικό γεγονός που συνυφαίνεται αναπόδραστα με φαινόμενα συγκάλυψης ευθυνών περί τις υποδομές και την ασφάλεια των συγκοινωνιών, περί τις καθυστερήσεις στη δικαιοσύνη και τις πανταχόθεν καταγγελίες για «κουκούλωμα». Ενα συναφές σημαντικό θέμα δικαιοσύνης και ανεξαρτησίας των θεσμών αφορά στις καθυστερήσεις εκδίκασης μεγάλων υποθέσεων· σωρεία καταγγελιών για πολιτικές παρεμβάσεις κλονίζουν θεμελιακά τη λειτουργία του κράτους δικαίου. Την τελευταία διετία η δικαιοσύνη βρίσκεται στο στόχαστρο, αλλά χωρίς κάποιο «αιματοβαμμένο όπλο» και δακτυλικά αποτυπώματα το φαινόμενο δημοσίως δεν συγκαταλέγεται στα «διαρκή σκάνδαλα».
Μια μετριοπαθής άποψη που δεν εκπορεύεται από την εύλογη αγανάκτηση των ανθρώπων της εργασίας και του μόχθου θα έλεγε πως η Ελλάδα λειτουργεί σε επίπεδο θεσμικής ποιότητας κάτω από αυτό που αναμένεται από μια ώριμη ευρωπαϊκή δημοκρατία. Παρά τη χαμηλή λογοδοσία διαφαίνεται μια ακατάλυτη θεσμική ανθεκτικότητα, ενός κράτους με επιλεκτική δικαιοσύνη, διοικητική ανεπάρκεια και μόνιμη τάση ελέγχου της πληροφορίας. Η αυταπόδεικτη δημοκρατική υποχώρηση (democratic backsliding) σημειώνει σταδιακές φθορές, αλλά όχι κατάρρευση της διοίκησης. Ζούμε σε ένα κράτος που δεν επιδιώκει να γίνει αποτελεσματικά «σωστό» για τον απλό κόσμο του μεροκάματου και δεν ατενίζουμε με αισιοδοξία τον ορίζοντα.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής στο ΕΜΠ και στο ΕΑΠ