Πώς η κρίση μπορεί να ακριβύνει το τραπέζι μας και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί

Η φωτιά που έχει ανάψει το τελευταίο διάστημα στη Μέση Ανατολή δεν περιορίζεται στα στενά γεωγραφικά όρια της σύγκρουσης, αλλά μεταφέρεται με ταχύτητα στις διεθνείς αγορές, απειλώντας άμεσα την παγκόσμια αγροτική παραγωγή.

Στο επίκεντρο της ανησυχίας βρίσκονται τα Στενά του Ορμούζ, μια θαλάσσια αρτηρία «ζωής» από την οποία διέρχεται το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου λιπασμάτων. Η διαταραχή της ναυσιπλοΐας σε αυτό το σημείο έχει προκαλέσει ένα ντόμινο αυξήσεων, αποδεικνύοντας με τον πιο σαφή τρόπο πόσο στενά συνδεδεμένη είναι η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου με το κόστος των τροφίμων.

Την ίδια στιγμή, η κρίση αποκτά έναν διπλό χαρακτήρα, καθώς δεν επηρεάζει μόνο τη μεταφορά των λιπασμάτων αλλά και την ίδια την παραγωγή τους. Η ουρία και τα λοιπά αζωτούχα λιπάσματα εξαρτώνται άμεσα από το φυσικό αέριο, το οποίο αποτελεί έως και το 70%-90% του συνολικού κόστους παραγωγής τους.

Η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή οδηγεί σε αύξηση των τιμών της ενέργειας και σε αβεβαιότητα στην τροφοδοσία, με αποτέλεσμα αφενός να περιορίζεται η παραγωγική ικανότητα βιομηχανιών λιπασμάτων και αφετέρου να εκτοξεύεται το κόστος παραγωγής. Αυτό αποτελεί ιδιαίτερο πρόβλημα για την Ελλάδα, η οποία είναι κατά βάση εισαγωγέας λιπασμάτων.

Το μεγαλύτερο πλήγμα δέχονται τα αζωτούχα λιπάσματα και κυρίως η ουρία, η οποία αποτελεί το βαρόμετρο της αγοράς. Αλλωστε, η περιοχή του Περσικού Κόλπου αντιπροσωπεύει περίπου το 49% των παγκόσμιων εξαγωγών ουρίας και το 30% των παγκόσμιων εξαγωγών αμμωνίας. Μέσα σε ελάχιστες εβδομάδες, από τα τέλη Φεβρουαρίου έως τα τέλη Μαρτίου 2026, η τιμή της εκτινάχθηκε από τα περίπου $460 στα επίπεδα των $690 ανά τόνο. Πρέπει να τονιστεί η ειδική σημασία των αζωτούχων λιπασμάτων καθώς είναι αυτά που υποστηρίζουν την «εκκίνηση» του βιολογικού κύκλου των φυτών στην αρχή κάθε καλλιεργητικής περιόδου.

Αυξητική, αν και μικρότερη ως ποσοστό, είναι η αύξηση στην τιμή των φωσφορικών λιπασμάτων τα οποία περιέχουν άζωτο (αμμωνιακά). Το αποτέλεσμα είναι ένας ακόμα μεγαλύτερος οικονομικός «βραχνάς» για τους παραγωγούς, οι οποίοι ήδη περιορίζουν τη χρήση λιπασμάτων ή στρέφονται σε λιγότερο απαιτητικές καλλιέργειες. Αυτή η αναγκαστική «δίαιτα» των χωραφιών εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για μειωμένες αποδόσεις στη σοδειά, τροφοδοτώντας έναν νέο κύκλο ανατιμήσεων στα βασικά είδη διατροφής παγκοσμίως. Η μείωση της λίπανσης από ένα σημείο και μετά θα επιφέρει και την υποβάθμιση των εδαφών, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο. Επιπρόσθετα, το ενεργειακό κόστος επιβαρύνει τις τιμές των εισαγόμενων πρώτων υλών της βιομηχανίας τροφίμων.

Η αποφυγή – ή έστω ο περιορισμός – της αύξησης των τιμών των τροφίμων σε μια τέτοια συγκυρία δεν είναι θέμα ενός μέτρου, αλλά συνδυασμού παρεμβάσεων σε όλη την αλυσίδα «ενέργεια – λιπάσματα – παραγωγή – αγορά». Η άμεση προτεραιότητα είναι να μη μειωθεί η χρήση λιπασμάτων σε κρίσιμες καλλιέργειες. Η απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης για επιδότηση περίπου κατά 15% στο κόστος αγοράς λιπασμάτων αποτελεί ένα κλασικό μέτρο «ανάσχεσης σοκ» σε περιόδους έντονης αστάθειας.

Ωστόσο, η πραγματική της αποτελεσματικότητα εξαρτάται από το πώς λειτουργεί μέσα στο σημερινό περιβάλλον υψηλών τιμών και ενεργειακής πίεσης. Κατ’ αρχάς καλύπτει περίπου το 1/3 της αύξησης των τιμών των λιπασμάτων, όχι το σύνολό της, ωστόσο είναι βραχυπρόθεσμα αποτελεσματική καθώς αποτρέπει την απότομη αύξηση τιμών τροφίμων και σταθεροποιεί την παραγωγή – πάντα υπό την προϋπόθεση της ταχείας καταβολής της ενίσχυσης στους παραγωγούς.

Από την άλλη πλευρά, θα πρέπει να εφαρμοστεί μια νέα εθνική στρατηγική για τα λιπάσματα με βάση τους ακόλουθους άξονες: να κατευθύνεται κατά προτεραιότητα σε στρατηγικές καλλιέργειες, κυρίως αυτές που αφορούν τη βασική διατροφή και τις ζωοτροφές, να συνδέεται με πρακτικές γεωργίας ακριβείας ώστε να αποφεύγεται η υπερκατανάλωση λιπασμάτων και να συνοδεύεται από κίνητρα για χρήση εναλλακτικών λύσεων (βιολιπάσματα, οργανική λίπανση). Παράλληλα, η ενίσχυση επενδύσεων στην εγχώρια παραγωγή και στην «πράσινη» αμμωνία μπορεί να μειώσει τη μακροπρόθεσμη εξάρτηση από εισαγόμενες και ενεργειακά ευάλωτες πρώτες ύλες.

Ο ρόλος της κερδοσκοπίας σε τέτοιες κρίσεις είναι καθοριστικός και συχνά επιταχυντικός. Σε περιόδους γεωπολιτικής έντασης και αβεβαιότητας, οι αγορές λιπασμάτων και πρώτων υλών δεν επηρεάζονται μόνο από την πραγματική προσφορά και ζήτηση, αλλά και από τις προσδοκίες. Εμποροι και διακινητές τείνουν να αυξάνουν προληπτικά τις τιμές, φοβούμενοι μελλοντικές ελλείψεις, ενώ παρατηρείται και αποθεματοποίηση (stockpiling). Παράλληλα, στις διεθνείς αγορές εμπορευμάτων, επενδυτικά κεφάλαια τοποθετούνται σε συμβόλαια λιπασμάτων και ενέργειας, ενισχύοντας τη μεταβλητότητα και συχνά ωθώντας τις τιμές υψηλότερα. Το αποτέλεσμα είναι μια «υπεραντίδραση» των τιμών: η πραγματική αύξηση κόστους πολλαπλασιάζεται από τη συμπεριφορά της αγοράς.

Ο Σπύρος Κίντζιος είναι πρύτανης στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών