Λογιστές και Αγρια Δύση

Στην οικονομική ευφορία της δεκαετίας του 2000, ήταν διάχυτο το «ό,τι αρπάξεις». Εκεί όπου ίσχυε ανταγωνισμός, οι αντίρροπες δυνάμεις λειτουργούσαν διορθωτικά. Στις αγορές ρίσκου, όμως, ζυγίζονται αφηγήματα για το μέλλον, στα οποία δεν υπάρχει εύκολη αντίκρουση. Ετσι η εξαπάτηση και η κακή πίστη εξαπλώνονται καθώς εκπέμπεται η εικόνα «Αγριας Δύσης».

Η Αμερική σημαδεύτηκε από το σκάνδαλο της Enron, τα στεγαστικά δάνεια και τις τιτλοποιήσεις που βασίζονταν σε αυτά. Κορωνίδα ήταν η συνειδητοποίηση ότι ο «οξυδερκής επενδυτής» Bernard Madoff δεν προσέφερε παρά ένα «Σύστημα Ponzi», ίδιο με τις απλοϊκές πυραμίδες της Αλβανίας, ύψους  όμως 65 δισ. δολαρίων. Η Ελλάδα, φτωχός συγγενής, πλαισίωσε τις αστακομακαρονάδες με δομημένα ομόλογα και ολίγον Βατοπέδι.

Στο βιβλίο που γράφτηκε πριν από την κρίση   από τους οικονομολόγους George Akerlof και  Robert Shiller με τίτλο «Animal Spirits» (Ζωτικά ένστικτα), εξετάζεται η παραβατικότητα ως δομικό πρόβλημα: Η αγορά προσφέρει αυτό που νομίζει ότι θέλει ο καταναλωτής. Ετσι ανοίγει ο δρόμος να τον πείσουν ότι επιθυμεί άχρηστα ή επιβλαβή πράγματα. Εκεί όπου πρέπει να συμπίπτουν τα σχέδια των αποταμιευτών με αυτά των επενδυτών, στις αγορές κεφαλαίου, το πρόβλημα αναμένεται εντονότερο. Σημαντική (και ίσως μοναδική) προφύλαξη είναι αξιόπιστες λογιστικές καταστάσεις ή αναλογιστικοί υπολογισμοί.

Οι συγγραφείς καταλήγουν, μάλιστα, ότι «ο ψύχραιμος λογιστής παίζει τον ρόλο του σερίφη στην Αγρια Δύση». Το κάνει αυτό αναπληρώνοντας τις ελλείψεις κανόνων, διαλευκαίνοντας αμφισημίες και φωτίζοντας επιλογές.

Το επεισόδιο με τα Greek Statistics, την ίδια χρονιά που κυκλοφόρησε το βιβλίο, προσέφερε ηχηρή επιβεβαίωση. Η κατάρρευση του Ασφαλιστικού λίγο αργότερα σηματοδοτούσε ότι το γνωμικό εκτείνεται και στα πιο μαθηματικά καταρτισμένα ξαδέλφια των λογιστών – στους αναλογιστές, αυτούς δηλαδή που κοστολογούν χρηματικά την ανάληψη κινδύνου.

Οι αναλογιστές είναι επάγγελμα παλαιότερο από των οικονομολόγων, που προέκυψε από την ανάγκη να αποτραπούν οι χρεοκοπίες ασφαλιστικών εταιρειών, που λειτουργούσαν  τότε όπως το παλιό ΙΚΑ, πληρώνοντας τις σημερινές απαιτήσεις με τις σημερινές εισφορές. Οι αναλογιστές παρεμβλήθηκαν υπολογίζοντας τι αποθεματικό χρειάζεται προκειμένου να κρατηθεί η πιθανότητα χρεοκοπίας κάτω από αποδεκτά όρια. Το έκαναν εφαρμόζοντας τις (νεότευκτες τότε) θεωρίες πιθανοτήτων και στατιστικής.

Αποτέλεσμα, αναλογιστές υπολογίζουν τι απαιτείται για να πληρωθεί μια σύνταξη, να αποζημιωθεί μια πυρκαγιά, να ασφαλιστεί ένας σεισμός. Δεν ωχριούν ούτε μπροστά από ακραία ενδεχόμενα μικρής πιθανότητας, στα άκρα (στις ουρές) των πιθανοτικών κατανομών, τα tail risks.

Δεδομένου ότι υπολογίστηκαν ασφάλιστρα για να αντιμετωπιστεί το ενδεχόμενο εμφάνισης τέρατος στο Λοχ Νες το 1962, η ασφάλιση του διάπλου του Ορμούζ το 2026 είναι παιχνιδάκι. Υπολογίζεται μεν, αλλά κοστίζει. Τόσο πολύ που τα στενά έκλεισαν.

Η υπακοή στους αυστηρούς κανόνες και στα  μοντέλα των αναλογιστών έκανε τον πρόεδρο Τραμπ να εξανίσταται και να εξαγγέλλει τον εκθρονισμό των Λόιντς. Υπουργός του χαρακτήρισε τους υπολογισμούς ρίσκου των αναλογιστών «απαίσιους και τελείως ανήθικους». Υποσχέθηκαν, συνεπώς, χαμηλά επασφάλιστρα εκ μέρους ενός κρατικού οργανισμού που παρ’ ολίγον καταργήθηκε (τον DFC), που όμως δεν διέθετε ούτε τα μισά κεφάλαια που απαιτούνται.

Στην περίπτωση των δασμών, ο πρόεδρος έκανε πίσω όταν αντέδρασαν οι αγορές ομολόγων. Στον Περσικό, τα καράβια δεν σαλπάρουν φοβούμενα την πρόσκρουση σε μαθηματικά μοντέλα. Αν είχαν υπολογιστεί επασφάλιστρα για το ξεκίνημα πολέμου, ίσως αυτός να μην είχε αρχίσει. Ποιος ξέρει;

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά