Ο άνθρωπος απέναντι στον Λεβιάθαν
Εικόνα πρώτη: σε μια αίθουσα διδασκαλίας της ρωσικής κωμόπολης Καραμπάς (των 10.000 κατοίκων) ο δάσκαλος «Πάσα» στέκεται μπροστά στον πίνακα. Στα μάτια του κράτους είναι ένας δημόσιος λειτουργός επιφορτισμένος με τη γαλούχηση της νέας γενιάς στις αξίες του «ρωσικού κόσμου». Κάτω από την επιφάνεια της καθημερινότητας, ωστόσο, ο δάσκαλος μετατρέπεται σε έναν ψηφιακό αντάρτη. Με την ίδια υπομονή που διορθώνει γραπτά, συλλέγει θραύσματα μιας πραγματικότητας που το Κρεμλίνο πασχίζει να εξαφανίσει: βίντεο από κινητά, κρυφές ηχογραφήσεις, μαρτυρίες σε κρυπτογραφημένες εφαρμογές. Το υλικό του δεν είναι απλώς αρχειακό· είναι τα τεκμήρια μιας εσωτερικής αιμορραγίας που η επίσημη προπαγάνδα καλύπτει με εμβατήρια.
Εικόνα δεύτερη: ο δάσκαλος δεν περιορίζεται στα ψηφιακά ίχνη· γίνεται ο μάρτυρας της σταδιακής αποσύνθεσης του κοινωνικού ιστού. Καταγράφει τις στιγμές που οι κάμερες των κρατικών καναλιών αποφεύγουν: το τρέμουλο στα χέρια ενός μαθητή, το κενό βλέμμα μιας μάνας, την ατμόσφαιρα στον δρόμο όταν περνά ένα στρατιωτικό καμιόνι. Η δράση του είναι μια άσκηση επιβίωσης και μνήμης. Σε έναν κόσμο όπου η αλήθεια τιμωρείται με φυλάκιση, ο «Mr. Nobody» γίνεται ο θεματοφύλακας μιας παράλληλης ιστορίας, συγκεντρώνοντας το υλικό του σαν να χτίζει μια κιβωτό για την εποχή μετά τον Πούτιν.
Το ντοκιμαντέρ «Ο κ. Κανένας εναντίον του Πούτιν» του Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν σε συν-σκηνοθεσία του Πάβελ «Πάσα» Ταλάνκιν, το οποίο κέρδισε το Οσκαρ, αναδεικνύει την ωμή επίδραση του μιλιταρισμού μέσα στις σχολικές αίθουσες. Εκεί όπου θα έπρεπε να κυριαρχούν τα όνειρα για το μέλλον, εισβάλλει το μάθημα της βίας. Οι αντιδράσεις των μαθητών είναι ένα μείγμα παγωμένης απορίας και βουβού θρήνου. Βλέπουν τους φίλους τους – παιδιά που μέχρι χθες μοιράζονταν ένα τσιγάρο ή την ανησυχία για τις εξετάσεις – να μεταμορφώνονται σε στατιστικά στοιχεία μιας «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης». Αφού κουρευτούν εν χρω μπαίνουν όλοι στη γραμμή που οδηγεί στο μέτωπο της Ουκρανίας. Μένουν πίσω οι φίλες τους για να αφήσουν ύστερα από μήνες λουλούδια σε έναν τάφο.
Η κάμερα του Μπόρενσταϊν δεν μπορεί να κάνει αλλιώς: εστιάζει στην απώλεια της αθωότητας. Εδώ δεν υπάρχει ο ηρωισμός της αφίσας και του τηλεοπτικού διαγγέλματος, αλλά ο τρόμος της επιστράτευσης. Αυτή η διάρρηξη της νεότητας είναι ίσως η πιο σκληρή κληρονομιά του καθεστώτος. Η αντίδραση δεν είναι πάντα μια δυνατή κραυγή διαμαρτυρίας – συχνά είναι μια παραλυτική σιωπή, μια συνειδητοποίηση ότι η ζωή τους έχει εργαλειοποιηθεί από μια εξουσία που τους αντιμετωπίζει ως αναλώσιμο υλικό. Το ντοκιμαντέρ μίλησε σε ένα μεγαλύτερο κοινό επειδή κατάφερε να διαπεράσει το προπέτασμα του μιλιταρισμού και της λατρείας των ηρώων όπου γης.
Η επίσημη ρωσική αφήγηση παρουσιάζει μια κοινωνία σε πλήρη σύμπνοια, έναν λαό που διψά για δόξα και αυτοθυσία. Το ντοκιμαντέρ αποδομεί αυτό το κατασκεύασμα, δείχνοντας τη «σκουριά» κάτω από τη γυαλιστερή πανοπλία. Πίσω από τις παρελάσεις και τα πατριωτικά συνθήματα, η ταινία αποκαλύπτει την κινητήριο δύναμη της «συμμόρφωσης» των πολιτών. Την αμφιβολία που φωλιάζει ακόμα και στους πιο «πιστούς», όταν το φέρετρο φτάνει στη γειτονιά. Την ανθρώπινη ευθραυστότητα που συνθλίβεται κάτω από το βάρος ενός αναχρονιστικού ιμπεριαλισμού. Αρνείται να δει τη Ρωσία ως έναν μονολιθικό εχθρό ή μια πειθήνια μάζα. Δείχνει ότι υπάρχει μια «άλλη όψη», μια Ρωσία που πενθεί, που φοβάται και που – μέσω ανθρώπων σαν τον Πάβελ – προσπαθεί να κρατήσει ζωντανή την ανθρώπινη ιδιότητά της. Η απειλή για κάθε καθεστώς δεν ήταν ποτέ μόνο τα όπλα. Αλλά η τεκμηριωμένη αλήθεια και η άρνηση ενός ανθρώπου να ξεχάσει.